Оқушыларды бес топқа бөлу
Сабақ тақырыбы
Ахмет Байтұрсыновтың И. А. Крыловтан аударған «Аққу, шортан һәм шаян» мысалы.
Сабақ мақсаты
-
Білімділік
Оқушыларды Ахмет Байтұрсыновтың аударма өлеңімен таныстыру.
-
Дамытушылық
Ой-өрісті кеңейту, сөздік қорды молайту, тіл дамыту; ізденімпаздыққа және топпен жұмыс істеуге үйрету.
-
Тәрбиелік
Ауызбіршілікке, татулыққа, ынтымақ пен достыққа тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
Мультимедиа, интерактивті тақта, оқулық.
Әдістер
Әңгімелеу, түсіндіру, оқу, пантомима, топтық жұмыс, ой толғау.
Сабақ түрі
Пәнаралық сабақ.
Сабақ барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
- Оқушыларды бес топқа бөлу.
- Психологиялық ойын: «Сәттілік тілегі». Әр топтағы оқушылар тізбектеп қол ұстасып, бір-біріне жақсы тілек айтады.
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Бүгінгі сабақта Иван Андреевич Крыловтың Ахмет Байтұрсынов аударған «Аққу, шортан һәм шаян» мысалымен танысамыз.
II. Үй тапсырмасын тексеру
Мақал-мәтел жарысы
Тақырыбы: достық, бірлік, ынтымақ.
Интерактивті тақтамен жұмыс
Оқушылар бағалау парағы арқылы фигураларды бояп, өзара жарысады. Жеңімпаздар тақтадан көрінеді.
III. Жаңа сабақ
Қызығушылықты ояту
Бүгінгі сабақтың не туралы болатынын жұмбақ шешу арқылы анықтаймыз.
1-жұмбақ
Су бетін сызып, ақ құман жүр жүзіп.
Жауабы: Аққу
2-жұмбақ
Қомағайлық жасайды, шабақтарды асайды.
Жауабы: Шортан
3-жұмбақ
Мойны жуан, жұқалтаң қабақты. Тірсегі ұзын, қоян тобықты. Іс тікпейді, бірақ тастамайтын бізі бар. Білесің бе?
Жауабы: Шаян
Топтарға бөліну
Топтық жұмыс форматы
- Әр топтағы бір оқушы жинақтаған мәліметін оқып береді.
- Қалғандары дәптерге кластер құрып, негізгі ойды жазады.
- Топтар өз нәтижесін ортаға салып, бір-бірін толықтырады.
1-топ: Иван Андреевич Крылов (1769–1844)
И. А. Крылов — Ресейдің әйгілі мысалшысы. Санкт-Петербургтегі Жазғы бақта оған ескерткіш қойылған, тұғырында қоладан құйылған көптеген жануар бейнелері бар. Бұл — оның мысалдарындағы кейіпкерлер.
Ол замандастарына ұнаған бірнеше күлдіргі пьеса жазған, шамамен 30 жыл Петербург кітапханасында қызмет еткен. Әлемге танымал еткен еңбегі — оның ғажайып мысалдары.
Мысал — көбіне өлең түрінде жазылатын шағын шығарма. Онда ақыл-кеңес беріледі немесе біреудің оғаш мінезі әжуаланады. Мысалда адам орнына жан-жануарлар, кейде жансыз заттар әрекет етуі мүмкін.
Крылов мысалдары халықтың мұң-мүддесін қорғап, жалқаулықты, қорқақтықты, орынсыз мақтаншақтықты өткір сынайды. Тілі жатық әрі түсінікті болғандықтан, жаттауға да жеңіл.
Крылов мысалдарын қазақ тіліне көптеген ақын-аудармашылар жеткізген. Мысалы, Абайдың «Шегіртке мен құмырсқа», Ахмет Байтұрсыновтың «Аққу, шортан һәм шаян» аудармалары.
2-топ: Ахмет Байтұрсынов (1873–1938)
Ахмет Байтұрсынов — қоғам қайраткері, ақын, әдебиеттанушы, лингвист, аудармашы, публицист, ағартушы-ғалым, ұлт ұстазы.
1873 жылы Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Сарытүбек ауылында дүниеге келген. 1886–1891 жылдары Торғай қаласындағы екі сыныптық мектепте, 1891–1895 жылдары Орынбордағы мұғалімдер даярлайтын мектепте оқыған.
1895–1909 жылдары ұстаздық етіп, бала оқытқан. Халықтың ой-санасын оятуға бар күшін жұмсап, 1909 жылы Крылов мысалдарын аударып, «Қырық мысал» жинағын шығарады. Бұл еңбегі арқылы ағартушылық, демократиялық-гуманистік идеяларды кеңінен таратты.
3-топ: Аққу
Аққу — өте ірі әрі күшті құстардың бірі. Ежелден бері сұлулықтың, махаббаттың, тазалық пен нәзіктіктің нышаны саналады. Көп халық оны киелі құс деп құрметтеген, аңыздар мен ертегілерде жырлаған.
Аққулар көктемде оңтүстіктен қайта оралады. Аспанда жұптасып кербез ұшып өткен сәті ерекше әсер қалдырады. Қалың орман ішіндегі көлде оңаша жүзген аққу — сұлу көрініс: суда дыбыс шығармай, жеңіл сырғып жүреді.
Аққу түрлері
- Сұңқылдақ аққу
- Сыбырлауық аққу
- Қарақу
Аққулар қалың қамыс арасына ұялайды. Өте сезгіш және сақ келеді. Балапандарын ата-анасы бірлесе тәрбиелейді. Елімізде аққуды аулауға тыйым салынған.
4-топ: Шортан
Шортан — еліміздің өзен-көлдерінде кең тараған ірі жыртқыш балық. Ұзындығы 1,5 метрге, салмағы 35 килограмға дейін жетуі мүмкін. Аңыздарда ұзақ жасайды делінгенімен, шын мәнінде көбіне 20 жылға дейін ғана өмір сүреді (сирек жағдайда одан да ұзақ жасайтындары кездеседі).
Әдетте ірі шортандар 6–8 кг тартады. Қомағай болғандықтан, күні бойы жем аулаумен жүреді. Дегенмен жемін қуалап ұстамай, көбіне аңдып тұрып шабуылдайды.
Сұрғылт-жасыл, тарғыл дақтары су өсімдіктері арасында жақсы бүркемеленуге көмектеседі. Балық жақындаған сәтте шортан лезде бас салады.
Шортан ұсақ шабақтарға да, ірі балықтарға да шабуыл жасайды; кейде үйрек-қаз балапандарын да жұтып қояды. Сонымен бірге көбіне ауру, әлсіз балықтарды аулап, су айдынында аурудың таралуын тежейді.
5-топ: Шаян
Шаян — өрмекші тектес буынаяқтылардың көне топтарына жатады. Салмағы шамамен 50 грамнан 200 грамға дейін болады. Кішкентай балықтармен және түрлі жәндіктермен қоректенеді.
Тропикте де, шөлейт аймақтарда да тіршілік етеді. Көбіне түнде белсенді болып, қозғалыссыз жасырынып тұрып, жемтігін шапшаң ұстап алады.
Қауіпсіздік туралы ескерту
Шаян шаққанда адам әдетте өлмейді, бірақ шаққан жері қатты ауырып, ісінеді; адам қалтырап, жайсыздануы мүмкін. Шаяндар ұзақ уақыт, бірнеше ай бойы тамақсыз да өмір сүре алады.
Тақтадағы кластермен салыстырып, өз жазбаларын толықтыру жүргізіледі (слайдпен жұмыс).
Пантомима
«Аққу, шортан һәм шаян» мысалы бойынша пантомима орындау (слайд арқылы сүйемелдеу).
Оқулықпен жұмыс
- Мұғалім мысалды мәнерлеп оқиды, сұрақтар арқылы талдау жасалады.
- Оқушылар тізбектеп оқиды.
Қорытындылау: «Ой толғау» стратегиясы
Талқылау сұрақтары
- Осы мысал арқылы ақын-жазушылар бізді неге үйретеді?
- Неліктен И. А. Крылов кейіпкер ретінде аққу, шортан, шаянды таңдаған?
- Бірлік, ынтымақ, достық туралы қандай мақал-мәтелдер білесіңдер?
Негізгі түйін
Мысалдың басты идеясы — ауызбіршілік, татулық, ынтымақ және достық. Бір мақсатқа жұмылмай, әркім әр жаққа тартса, нәтиже шықпайды.
Үй тапсырмасы
- Ахмет Байтұрсыновтың И. А. Крыловтан аударған «Аққу, шортан һәм шаян» мысалын мәнерлеп оқу.
- Мысал желісі бойынша сурет салу.
Рахмет!