Қазақша рефераттар

Таразымен танысу

Сабақтың мақсаты

Білімділік

Денелердің өзара әрекеттесуі, масса ұғымы, массаның өлшем бірліктері және массаны анықтау тәсілдері туралы түсінік қалыптастыру.

Дамытушылық

Мысалдар арқылы оқушының ойлауын дамыту, ғылыми қорытынды жасауға жетелеу, жауапкершілігін арттыру және ғылыми дүниетанымын қалыптастыру.

Тәрбиелік

Еңбекке баулу, ізденімпаздыққа және ұйымшылдыққа тәрбиелеу.

Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылармен амандасу.
  • Сабаққа дайындықтарын тексеру.
  • Назарларын сабаққа аудару.

Үй тапсырмасын тексеру

Төмендегі сұрақтар арқылы өткен тақырыптарды қайталау ұсынылады:

Қайталау сұрақтары

  1. Механикалық қозғалыс дегеніміз не?
  2. Материалдық нүкте дегеніміз не?
  3. Қозғалыс траекториясы деген не?
  4. Орын ауыстыру деген не?
  5. Бірқалыпты қозғалыс дегеніміз не?
  6. Бірқалыпты емес қозғалыс дегеніміз не?
  7. Жылдамдық деген не?
  8. Инерция деген не?

Инерцияны қимылмен көрсету (жаттығу)

Оқушылар көздерін жұмып, еркін отырады. Мұғалімнің айтқанын мұқият тыңдап, қимылмен көрсетеді. Әр қимыл — сұраққа берілген жауап.

  • 1) Біз автобус ішінде отырмыз. Автобус орнынан жұлқына қозғалды да, тепе-теңдік бұзылды. Қай жаққа қисаямыз?
  • 2) Автобус ұзын жолмен бірқалыпты қозғалып келеді. Кенет тежелді. Қалай қимылдаймыз?
  • 3) Бірқалыпты келе жатқан автобус оңға қарай тез бұрылды. Қалай қимылдаймыз?

Жаңа материал: масса ұғымы

Денелер өзара әрекеттескенде олардың қозғалыс жылдамдықтары өзгереді. Бақылау барысында бір дененің жылдамдығы көбірек, ал екіншісінікі азырақ өзгеретінін көреміз.

Нақты мысал

Роликті коньки киген екі бала бір-бірін итергенде, әдетте жеңілірек (кіші) бала ересектеу балаға қарағанда едәуір жылдамырақ қозғалып кетеді. Бұл — жылдамдықтың өзгеру қабілеті денеге байланысты екенін көрсетеді.

Анықтама

Масса — денелердің өзара әрекеттесуі кезінде жылдамдықтың өзгеру дәрежесін сипаттайтын физикалық шама. Ол m әрпімен белгіленеді.

Тәжірибе қорытындысы: екі дененің массаларының қатынасы олардың өзара әрекеттесу кезінде тыныштықтан шыққанда алатын жылдамдықтарының қатынасына кері пропорционал.

Формула: m₁ / m₂ = v₂ / v₁

SI жүйесіндегі өлшем бірлік

Массаның SI жүйесіндегі негізгі өлшем бірлігі — килограмм (кг). Тарихи түрде килограмм платина мен иридий қорытпасынан жасалған эталон цилиндрдің массасына теңестірілген. Эталон Париж маңындағы Севр қаласындағы эталондар мұражайында сақталған (оқулықтағы суретке сілтеме).

Массаны өлшеу: таразы

Дененің массасын өзара әрекеттесу арқылы ғана емес, таразыда өлшеу арқылы да анықтауға болады. Таразылардың бірнеше түрі бар; олардың қолданылуы өлшенетін денеге және қажетті дәлдікке байланысты.

Өлшем бірліктерін түрлендіру

  • 1 г = 0,001 кг
  • 1 кг = 1000 г
  • 1 кг = 1 000 000 мг
  • 1 т = 1000 кг
  • 1 ц = 100 кг

Байырғы салмақ өлшемдері (танымдық)

Қазақ тіліндегі байырғы өлшем атаулары тұрмыстық тәжірибемен байланысты. Төмендегілер — мысал ретінде берілген атаулар:

  • Титімдей, титтей; тырнақтай, тинақтай; оймақтай.
  • Шүйкедей — ұршыққа ыңғайланып шиыршықталған жүндей.
  • Бір жапырақ (бір жұлым), бір жұтым (су, сүт т.б.), бір шайнам (тағам).
  • Қадақ — шамамен 200 г (кейбір деректе 400 г).
  • Бір қап (ұн, қант) — 50–60 кг.
  • Бір арқа (жүк) — 45–50 кг.
  • Найза қап, қанар — 70–80 кг.
  • Пұт — шамамен 16 кг.

Масса — күрделі физикалық шама, сондықтан оны толық әрі терең түсіну келесі тақырыптарда жалғасады.

Өте үлкен және өте кіші массалар

Кейбір денелердің массасын (мысалы, планеталар, жұлдыздар немесе өте кіші бөлшектер) таразыға тартып өлшеу мүмкін емес. Дегенмен олардың массасы арнайы әдістермен есептеледі; бұл тәсілдермен физиканы әрі қарай оқығанда танысасыңдар.

Мысал мәндер

Күн массасы 1,99 × 1030 кг
Электрон массасы 9,1093897 × 10-31 кг

Назар аударатын ой

Массаны анықтаудың жолы өлшенетін нысанға тәуелді: күнделікті заттар үшін — таразы, ал алыстағы немесе микродеңгейдегі нысандар үшін — физикалық заңдар мен есептеу әдістері қолданылады.

Есептер (бірліктерді түрлендіру)

Мысал Берілген Килограммға айналдыру
1) Шыбын қанаты 0,00005 г 5 × 10-8 кг
2) Теннис добы 2,5 г 0,0025 кг
3) Футбол добы 400 г 0,4 кг
4) Автомобиль 1,45 т 1450 кг

Қорытынды, бағалау және үй тапсырмасы

Бекіту

  • Массаның анықтамасын айту.
  • SI жүйесіндегі өлшем бірлігін атау.
  • m₁ / m₂ = v₂ / v₁ қатынасын түсіндіру.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары мен есеп шығару дәлдігіне қарай бағалау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

Масса және оның өлшем бірліктері бойынша анықтамаларды қайталау, бірліктерді түрлендіруге арналған қосымша есептер орындау.