Киіз басу қазақтың төл өнері
Киіз басудың жаңа технологиясы (жүнмен суретті бейнелеу)
Киіз басу — қазақтың дәстүрлі қолөнер қазынасы. Бүгінгі таңда бұл өнер жаңа технологиялармен толықтырылып, жүн арқылы сурет бейнелеу сияқты заманауи бағыттармен үйлесіп келеді.
Сабақтың мақсаты
-
1
Киіз туралы түсінік қалыптастыру, білімді тереңдету; құрғақ және дымқыл киіз басудың жаңа технологияларымен таныстыру; жүнді киіз басу техникасында панноны өздігінен дайындауға үйрету.
-
2
Киіз басудың техникасы мен технологиясын меңгерту арқылы шеберлікті дамыту, өнерге қызығушылық пен шығармашылық қабілетті арттыру.
-
3
Жүнмен жұмыстың заманауи тәсілдерін үйрету негізінде ұлттық өнерді қастерлеуге, дәстүрді сақтауға тәрбиелеу.
Сабақ әдісі
Теориялық білімді практикалық жұмыспен байланыстыру.
Көрнекіліктер мен құралдар
- Түрлі түсті жүндер
- Ине, поролон
- Рамка, пинцет
- Суреттер, нұсқау картасы
- Презентация
Сабақтың барысы
Ұйымдастыру, қайталау және жаңа тақырыпты меңгеру кезеңдерінен тұрады.
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушылардың сабаққа дайындығын тексеру, құралдарды реттеу, жұмыс орнын ұйымдастыру.
II. Қайталау (тест)
10 сұрақ-
1) Жүн матаны көбіне қай жүннен өңдейді?
- а) Ешкінің
- ә) Түйенің
- б) Қойдың
-
2) Жүннің алғашқы өңдеу бірізділігін дұрыс белгіле.
- а) Сорттайды
- ә) Тазалайды, түтеді, қопсытады
- б) Іріктейді
-
3) Матаның сапасы неге байланысты?
- а) Талшықтардың сырт көрінісіне
- ә) Талшықтардың құрамына
- б) Талшықтардың атауларына
-
4) Жүн матаның ылғал, шаң және жылу өткізгіштігі матаның қандай қасиетіне жатады?
- а) Технологиялық
- ә) Физика-механикалық
- б) Гигиеналық
-
5) Жүнді ылғалды-жылумен өңдегенде өлшемнің кішіреюі матаның қандай қасиетіне жатады?
- а) Технологиялық
- ә) Физика-механикалық
- б) Гигиеналық
-
6) Қандай маталардың гигиеналық сапасы төмен болғанымен, гигроскопиялық қасиеттері жоғары болады?
- а) Синтетикалық маталар
- б) Зығыр маталар
- ә) Жүн маталар
-
7) Қандай маталар адам организміне экологиялық жағынан кері әсерін тигізуі мүмкін?
- а) Мақта маталар
- ә) Синтетикалық маталар
- б) Жүн маталар
-
8) Табиғи талшық неден өндіріледі?
- а) Мұнай
- ә) Тас көмір
- б) Жүн
-
9) Негізгі жіп қалай орналасады?
- а) Матаның жиегінде
- ә) Матаның ұзына бойымен
- б) Матаның көлденеңінен
-
10) Арқаулық жіп қалай орналасады?
- а) Матаның көлденеңінен
- ә) Матаның шетінен
- б) Матаның ұзына бойымен
III. Жаңа сабақ (теориялық бөлім)
Киіз басу — адамзат тарихындағы ең көне техникалардың бірі. Археологтар киізден жасалған алғашқы бұйымдардың пайда болуын шамамен 8 мың жыл бұрынғы кезеңмен байланыстырады.
Бұл өнердің біздің заманымызға дейінгі ғасырларда-ақ қазақ даласына кең таралғаны белгілі. Ата-бабаларымыз киізден тұрмысқа қажетті көптеген бұйымдар жасаған. Мысалы, Пазырық қорғандарынан бедерлі әрі мүсінді киіз бұйымдардың табылуы киіз басу мәдениетінің терең тамырын дәлелдейді.
Қолданыс өзгерді, мәні сақталды
Бүгінгі күні бұрынғыдай пима киіп, үйіне текемет төсейтін адамдар азайғанымен, киізден жасалған бұйымдарға сұраныс сақталды. Киіз басуды «қолданыстан шықты» деу дұрыс емес: оның қолданылу аясы ғана өзгерді.
Атауы мен танымы
«Киіз» сөзі түркі тілдерінде жамылғы мағынасын береді. Ағылшын тілінде — felt, неміс тілінде — filz деп аталады.
Киіз туралы аңыз
Аңызға сәйкес, киіздің алғаш пайда болуы Нұх пайғамбардың кемесімен байланыстырылады. Кемеде тар қорада ұсталған қойлардың жүндері түсіп, суланып, тұяқтың астында тапталып, тығыздалып отырған. Кеме тоқтаған кезде, жерде жүннен басылған төсенішке ұқсас қабат қалып қойған деседі.
Тарихи деректер мен таралуы
Кей деректерде киізден басылған бұйымдардың кең таралуы біздің заманымызға дейінгі VI–V ғасырлармен де байланыстырылып айтылады. Ежелгі адамдар түлеу кезінде жиналған жабайы жануарлардың жүнін пайдаланып, қарапайым киім түрлерін жасаған. Уақыт өте келе иіру, тоқу және өру тәсілдері дамыды.
Киіз өнері Еуразия далаларының көшпенділері, сондай-ақ Тибет, Памир, Алтай, Кавказ аймақтарының тау мал өсіруші халықтары арқылы әлемдік мәдениетке енді.
Қазақ қолөнеріндегі орны
Қазақ халқы жүнді кәдеге жаратып, киіз басумен қатар арқан есу, жіп иіру, құр жасау сияқты өнер түрлерін де дамытқан. Жазба деректерде киіз үйдің біздің заманымызға дейінгі VII ғасырда кең қолданылғаны айтылады.
Киіз көшпенді тұрмыстың барлық қажетіне жарады: баспанаға жабынды, еденге төсеніш, киім-кешекке материал, әрі тұрмыстың сәні мен салтанатын айқындайтын маңызды құндылық болды.
Бүгінгі жаңғыру
Соңғы жылдары жартылай ұмыт қалған киіз басу өнері қайта жанданып, әсіресе сән индустриясында қарқынды дамып келеді. Дәстүр мен дизайнның тоғысуы киізді жаңа мазмұнда танытып, оны заман талабына бейімдей түсуде.