Қазақша рефераттар

Жүрегі төрт бөлімді

Биология, 6-сынып • Сабақ 41

§43. Омыртқалы жануарлардың қанайналым жүйесінің құрылысы

Сабақтың мақсаты

  • Омыртқалы жануарлардың қанайналым жүйесінің құрылысын түсіндіру.
  • Оқушыны тұлға ретінде қалыптастыруға ықпал ету, адамгершілік тәрбиеге баулу.
  • Өз бетінше іздену дағдысын дамыту.

Сабақ туралы

Әдісі
Түсіндірмелі
Типі
Құрастырылған

I. Ұйымдастыру кезеңі

Сыныптың сабаққа дайындығын тексеру, оқу мақсатын хабарлау және жұмыс тәртібін нақтылау.

II. Үй тапсырмасын тексеру

Қанайналым жүйесін жануарлар ағзасындағы тасымалдау жүйесі ретінде қарастырамыз: ол оттегін, қоректік заттарды, алмасу өнімдерін және көмірқышқыл газын тасымалдайды.

Қайталау сұрақтары

  1. Қанайналым жүйесін неліктен тасымалдау жүйесі деп атайды?
  2. Қанды осы жүйеге шығарып, қайтадан жинап отыратын негізгі мүше қайсы?
  3. Шұбалшаң, ұлу, өзен шаяны, шаршылы өрмекші, зауза қоңыздың қанайналымы туралы не білесің? Қан жүректен қантамырларға шығып, қызмет атқарып, қайта жүрекке оралуын түсіндір.

Дәптермен жұмыс: шұбалшаңның қанайналым жүйесі

Шұбалшаңның қанайналым жүйесін шартты сызба түрінде дәптерге түсір.

а) Құрылысты белгіле

  • Жүрекшелерді, сақиналы қантамырларды анықтап, белгіле.
  • Арқа және құрсақ қантамырларын сызықшамен көрсетіп, атауын жаз.
  • Қанның дене бойымен қозғалу бағытын көрсет.

ә) Түсіндіру сұрақтары

  • Шұбалшаңда өкпе жоқ. Ендеше «өкпе» деп атаған мүшенің қызметін қандай құрылым атқарады? (атауын жаз)
  • Шұбалшаңдағы қанайналым неге тұйық жүйе деп аталады?
  • Өзен шаянының «өкпесі» қалай аталады? Оның мекен ету ортасын еске түсір.
  • Қанайналым жүйесі қандай қызмет атқарады?
  • Бунақденелілердегі қанайналым қызметі шаян мен өрмекшіден қандай ерекшеліктерімен ажырайды?

III. Жаңа материалды түсіндіру

Балықтар: бір шеңберлі қанайналым

Балық — омыртқалы жануар. Оның жүрегі екі қуысты және дененің құрсақ жағында орналасады. Қан жүрек қарыншасынан желбезектерге қарай шығатын ірі қантамыры — құрсақ қолқасына өтеді. Қақпақша қанның кері ағуын тоқтатады.

Желбезекке келген қан құрамында көмірқышқыл газы көп болғандықтан, ол вена қаны деп аталады (қызыл-қоңыр түсті). Желбезекте ұсақ қылтамырларға тармақталып, оттегімен қанығып артерия қанына айналады.

Артерия қаны арқа қолқасына жиналып, одан дене мүшелеріне тарайды. Ұлпаларда оттегін беріп, көмірқышқыл газын және қажетсіз өнімдерді сіңірген соң, вена қантамырларымен жүректің құлақшасына құйылады. Осылайша қан бір ғана шеңбер жасап айналады, сондықтан балықтарда біршеңберлі қанайналым болады.

Қосмекенділер: екі шеңбер, аралас қан

Қосмекенділердің жүрегі үш бөлімді: екі құлақша және бір қарынша. Денеден келген көмірқышқыл газы көп қан жүректің оң құлақшасына құйылады. Ал өкпеден оттегіге қаныққан қан сол құлақшаға келеді.

Құлақшалар жиырылғанда қан қарыншаға өтеді де, онда артерия қаны мен вена қаны ішінара араласады. Соның нәтижесінде денеге аралас қан тарайды.

Үлкен қанайналым шеңбері

Жүректен дене мүшелеріне баратын артериялар және денеден жүрекке оралатын веналар құрайды.

Кіші қанайналым шеңбері

Қанның өкпе мен теріге барып, қайта жүрекке келетін тармағы.

Жорғалаушылар: қарынша жартылай бөлінген

Жорғалаушылардың қанайналым жүйесі қосмекенділерге ұқсас. Жүрегі үш бөлімді, бірақ қарынша жартылай пердемен екі бөлікке ажырайды. Перде толық болмағандықтан, артериялық және веналық қан аздап араласады.

Қанның толық бөлінбеуі салдарынан қосмекенділер мен жорғалаушыларда зат алмасу салыстырмалы түрде баяу жүреді, дене температурасы тұрақсыз болып, қоршаған ортаның температурасына тәуелді болады. Сондықтан олар салқын қанды жануарлар деп аталады: солтүстік аймақтарда сирек таралады, ал суық кезеңде кейбірі қыстап ұйқыға кетеді.

Құстар мен сүтқоректілер: толық бөлінген жүрек

Құстар мен сүтқоректілердің жүрегі төрт бөлімді. Қарыншаны бөлетін перде толық болғандықтан, қан араласпайды: денеге таза артерия қаны тарайды, ал өкпеге вена қаны барады.

Мұндай құрылым зат алмасуды күшейтіп, дене температурасының тұрақты болуын қамтамасыз етеді. Олар қоршаған орта температурасына тәуелсіз, сондықтан жылықанды жануарларға жатады және Жер шарының түрлі аймақтарына кең таралған.

IV. Бекіту

Қорытынды: көпжасушалы жануарларда (шұбалшаңнан бастап) қанайналым жүйесі болады. Әртүрлі жануар топтарында оның құрылысы әрқилы, әрі даму деңгейіне қарай біртіндеп күрделене түседі.

Сәйкестендіру тапсырмасы

Әріптермен берілген қанайналым сипаттамасын тиісті жануармен сәйкестендір. Дәптерге әріп пен жануар нөмірін қосып жазып, түсіндір.

А

Жүрегі екі бөлімді. Қанайналымы бір шеңберлі. Ағзасы оттегіге бай таза артериялық қанмен қамтамасыз етіледі (неліктен?). — 3) Балық

Ә

Жүрегі үш бөлімді. Ағзасы артериялық және веналық қан тең мөлшерде араласқан қанмен қамтамасыз етіледі (неліктен?). Қанайналымы екі шеңберлі. — 4) Құрбақа

Б

Жүрегі үш бөлімді. Ағзасы артериялық қаны көбірек аралас қанмен қамтамасыз етіледі. Қанайналымы екі шеңберлі. — 1) Кесіртке

В

Жүрегі төрт бөлімді. Ағзасы таза артериялық қанмен қамтамасыз етіледі (неліктен?). — 2) Арқар; 5) Құс

Талқылау сұрақтары

  • Қосмекенділер мен жорғалаушылардың солтүстік аймақтарда сирек таралуының себебі неде?
  • Бұл құбылысқа қанның құрамы мен араласуының қандай қатысы бар?
  • Құстар мен сүтқоректілер жүрегінің құрылысы жорғалаушылар жүрегінен несімен тиімді?
  • Дене температурасының тұрақты болуы және орта жағдайларына тәуелсіздігі қалай түсіндіріледі?

Үй тапсырмасы

  • §43 — оқу.
  • 93, 94, 95-суреттерді дәптерге салу.