Батудың орыс жеріне жорығы
Павлодар облысы, Баянауыл ауданы, Майқайың кенті • №1 Майқайың жалпы орта білім беру мектебі
Тарих пәнінің мұғалімі: Шокина Баян Рахымжановна
Қатысатын категория: тарих
Сабақ тақырыбы
Батудың (Батый) орыс жеріне жорығы
Сабақтың мақсаты (білімділік)
Оқушылардың Алтын Орда туралы білімін толықтыра отырып, Батудың орыс жеріне жорығын жан-жақты қарастыру және орыс жерінің моңғол-татар әскерлерінен жеңілу себептерін түсіндіру.
Сабақтың мақсаты (дамытушылық)
Картамен жұмыс істеуге, өз бетінше қорытынды жасауға, ізденіске дағдыландыру; ойлау қабілеттерін дамыту.
Сабақтың мақсаты (тәрбиелік)
Адамгершілікке, өз Отанын және елін сүюге тәрбиелеу.
Өткен материалды еске түсіру
Бұл бөлімде оқушылардың алдыңғы білімін белсендіру үшін ойын элементтері қолданылады: жұмбақтар, терминдер және хронологиялық сөзжұмбақ.
І топ: «Алтын Орда» — «Кім туралы айтылған?»
-
1) Тимучин (Шыңғыс хан)
Білімі шектеулі болса да, ұлы империя құрған; шешендігі, ерлігі және ұстамдылығымен танылған.
-
2) Есугей
Қият руынан шыққан беделді батыр; татарлар қолынан қаза тапқан.
-
3) Мұқылай
Жалайыр тайпасынан шыққан ұлы қолбасшы; Қытайға жорықта ерекше ерлік көрсеткен.
-
4) Орда Ежен
Ақ Орданың негізін қалаған; Жошы ханның үлкен ұлы.
-
5) Сұлтан Бейбарыс
Бастапқыда құл болған, кейін Мысыр мәмлүктерінің сұлтаны дәрежесіне көтерілген.
ІІ топ: «Ақ Орда» — терминдерді анықтау
-
1) Құрылтай
Ірі әскери және саяси мәселелер шешілетін жоғары жиын; хан көтеру рәсімдері өтетін орын.
-
2) Хан
Мемлекет басшысы; әскери, заң шығару және әкімшілік билікті жүзеге асыратын тұлға.
-
3) Жаса
Шыңғыс ханның заңдар жинағы.
-
4) Төле
Шыңғыс ханның кенже ұлы.
-
5) Басқақтар
Салық жинаушылар (өкілетті бақылаушылар).
ІІІ топ: «Көк Орда» — хронологиялық сөзжұмбақ
1211 ж. — Моңғолдар Жетісу өңіріне кірді.
1216 ж. — Жошы бастаған қол керейлерді бағындыру үшін Торғай даласына дейін барды.
1218 ж. — Отырарға керуен жіберілді.
1219 ж. — Жетісу арқылы Отырар қаласына жақындады.
1220 ж. — Орта Азия қалаларын жаулап алу басталды.
1221 ж. — Мерв пен Хорасан алынып, Орта Азия толық бағындырылды.
1225 ж. — Шыңғыс хан Қарақорымға оралды.
1226 ж. — Таңғұт патшалығына жорық жасалды.
1227 ж. — Шыңғыс хан қайтыс болды.
Жаңа сабақ
Сабақтың негізгі бөлігі үш мәселені қамтиды: Алтын Орданың құрылуы, Батудың орыс жеріне жорығы және Киевтің алынуы.
Жоспар
- 1.Алтын Орда мемлекетінің құрылуы
- 2.Батудың орыс жеріне жорығы
- 3.Батудың Киевті алуы
Бату хан туралы қысқаша мәлімет
Бату (Батый) хан, сондай-ақ Саин хан (1207–1255) — моңғол ханы, Шыңғыс ханның немересі, Жошы ханның екінші ұлы. Батыс және Солтүстік елдерді жаулап алушы ретінде белгілі.
Рашид ад-Диннің дерегінде Бату хан 48 жас жасағанына қарамастан, моңғол империясында ұзақ уақыт аса беделді болғаны айтылады.
Батудан кейін билік мұрагері Сартаққа өтті, алайда ол аз уақыттан соң қайтыс болды. Одан кейін таққа Батудың інісі Берке келді.
Ой қозғау
«Бату ханның жорықтары Еуразиядағы саяси картаны қалай өзгертті?»
Алтын Орданың құрылымы және басқару жүйесі
Тірек-сызба (қысқаша логика)
Жошы ұлысы
Алтын Орданың негізін қалаған мемлекеттік-әулеттік база.
Алтын Орда (1227–1502)
Бату хан билігі тұсында аумағы Алтайдан Дунайға дейін кеңейді.
Ақ Орда және Көк Орда
Ақ Орда — Орда Ежен; Көк Орда — Шайбани ұрпақтары билігімен байланысты.
Алтын Орда туралы сатылай талдау
- Негізін қалаған
- Бату хан
- Орталығы
- Сарай-Бату (қазіргі Астрахан маңы)
- 1243 ж. мемлекеттік сипаты
- Феодалдық мемлекет
Құрамы, басқару және салық
Түркі тілдес тайпалар
Қыпшақ, қаңлы, арғын, найман, қоңырат, керей, уақ.
Басқару өкілдері
Даруғалар, бектер, тамғашылар, басқақтар.
Салық түрлері
- Қалан — егіншілерден алынатын салық
- Қапшуыр — малшылардан алынатын салық
Батудың орыс жеріне жорығы (1236–1242)
Жылдары
1236–1242
Еуразия кеңістігіндегі ірі әскери-саяси оқиғалардың бірі.
Мақсаты
Жаңа жерлерді бағындыру
Әскери-экономикалық ықпалын кеңейту және алым-салық жүйесін орнықтыру.
Сипаты
Басқыншылық
Қалаларды күйрету, тұрғындарға зорлық-зомбылық және билікті күшпен орнату.
Картамен жұмыс (практикалық бөлім)
Жорық бағытын және жаулап алынған қалаларды картадан көрсету.
1236 ж.
Бұлғар елін жаулап алды.
1237 ж.
Еділ мен Дон өзендерінің арасындағы қыпшақтарды бағындырды.
1237 ж. қысы
Рязань қаласын бес күнде алды.
1238 ж. 4 ақпан
Владимир қаласын үш күнде алып, орыстың 14 қаласын бағындырды (Ростов, Суздаль, Ярославль, Кострома, Углич, Тверь және т.б.).
1240 ж.
Киев қаласын жаулап алды.
1240–1480 жж.
Орыс жерінде моңғол-татар үстемдігі орнады.
Сергіту сәті
Қысқа белсенділік арқылы назарды қайта шоғырландыру (мұғалімнің таңдауы бойынша).
Топтық тапсырмалар
Тапсырмалар оқиғалардың себебі мен салдарын талдауға және дәлелмен сөйлеуге бағытталған.
І топ: Батый әскерінің жеңу себептері
- Қорған бұзғыш құрылғылардың болуы, үздіксіз шабуыл тактикасы.
- Тәртібі қатал, алдын ала даярланған қуатты әскер.
- Соғыс жоспарын алдын ала құруы.
- Әскер санының басымдығы: шамамен 120–140 мың (дерекке қарай әртүрлі айтылады).
ІІ топ: Орыс әскерінің жеңілу себептері
- Әскер санының аздығы: шамамен 30 мың.
- Басқарудың әлсіздігі және үйлесімнің төмендігі.
- Феодалдық бытыраңқылық (бірліктің болмауы).
ІІІ топ: Басқыншылық жорықтың зардаптары
- Көптеген көне ескерткіштер жойылды.
- Қалалар қирап, экономикалық және мәдени ошақтар әлсіреді.
- Жазықсыз халық зардап шекті.
Қорытынды және бекіту
Бекіту кезеңінде семантикалық карта арқылы хронологияны нақтылау және жеке тест арқылы білімді тексеру ұсынылады.
Семантикалық карта (хронологияны сәйкестендіру)
Кезеңдер
- 1236 ж.—
- 1237 ж.—
- 1237 ж. қысы—
- 1238 ж. 4 ақпан—
- 1240 ж.—
- 1240–1480 жж.—
Оқиғалар
- Бұлғар елін жаулап алды.
- Еділ мен Дон аралығындағы қыпшақтарды бағындырды.
- Рязань қаласын бес күнде алды.
- Владимирді алып, бірқатар қалаларды бағындырды.
- Киев қаласын жаулап алды.
- Орыс жерінде моңғол-татар үстемдігі орнады.
Жеке жұмыс
Тест тапсырмалары арқылы тақырыпты қорытындылау (мұғалім дайындамасы бойынша).
Үй тапсырмасы
§ 37 оқу.
Бағалау
Оқушылардың белсенділігі мен жауаптарының мазмұнына қарай мадақтап, бағалау.
Ескерту: «Толық нұсқасын жүктеу» сілтемесі қажет болса, бөлек блок ретінде қосуға болады.