Тірі организмдерді және олардың қоршаған ортамен арақатынасын зерттейтін ғылым
Биология туралы
Биология (грекше biologia: bios — «өмір», logos — «ғылым») — жаратылыстану ғылымдарының маңызды салаларының бірі. Ол тірі организмдерді және олардың қоршаған ортамен байланысын зерттейді.
Нені зерттейді?
- Организмдердің құрылысы мен қызметін
- Өсіп-жетілуін, шығу тегін, эволюциясын
- Жер бетінде таралуын және әртүрлілігін
Қандай міндет атқарады?
- Организмдерді жіктеу және сипаттау
- Түрлердің пайда болу жолдарын түсіндіру
- Организмдердің өзара және ортамен байланысын талдау
Биология тірі табиғаттағы құбылыстарды бір ғана қырынан емес, құрылым–қызмет–даму–эволюция–орта жүйесінде қарастырады.
1. Тарихы
«Биология» терминін ғылымға алғаш рет 1797 жылы неміс ғалымы Т. Руз енгізді. Биология Оңтүстік-Шығыс Азия елдерінде (Қытай, Жапония, Үндістан) б.з.д. VI–I ғасырлар аралығында дами бастағанымен, тіршілік құбылыстарын жүйелі түрде сипаттағандар — көне грек және рим философтары мен дәрігерлері.
Ежелгі дәуір: бақылаудан жүйелеуге
Гиппократ (б.з.д. 460–370) адам мен жануарлардың анатомиялық және морфологиялық құрылымын жүйелі түрде сипаттап, аурулардың қалыптасуында сыртқы орта мен тұқым қуалаушылық рөлін атап көрсетті.
Аристотель (б.з.д. 384–322) жануарларды құрылысы мен тіршілік әрекеттеріне қарай төрт топқа бөлді, сондай-ақ адамның анатомиялық ерекшеліктерін және ой-өрісінің дамуын зерттеді.
Александрия ғалымдары Герофил (б.з.д. шамамен 300) артерия мен венаның айырмашылығын айқындаса, Эрасистрат (б.з.д. 300–240) мидың құрылысына сипаттама берді.
Римдік Гай Плиний (24–79) құрастырған «Табиғи тарих» атты 37 томдық энциклопедия орта ғасырға дейін табиғат туралы білімнің негізгі қайнар көзі болды.
К. Гален сүтқоректілерге тәжірибелер жүргізіп, орталық және шеткі жүйке жүйесі туралы құнды деректер қалдырды. Бұл еңбектер анатомия мен физиологияның дамуына зор ықпал етті.
XV–XVII ғасырлар: анатомия, физиология және микроскопия
XV–XVI ғасырларда географиялық ашылуларға байланысты өсімдіктер мен жануарлар туралы көптеген дерек жиналды. Леонардо да Винчи (1452–1519) анатомиялық зерттеулер жүргізіп, адам мен жануар сүйектеріндегі ұқсастықтарды көрсетіп, мүшелер гомологиясы туралы түсінікті дамытуға үлес қосты.
1543 жылы бельгиялық ғалым А. Везалий «Адам денесінің құрылысы жайлы жеті кітап» еңбегін жариялап, ғылыми анатомияның негізін қалады.
1628 жылы ағылшын ғалымы В. Гарвей қан айналымы туралы ілімді тұжырымдады. 1670 жылы италиялық Д. Борелли жануар қозғалысының механизмдерін сипаттап, физиологияның дамуына жол ашты.
Микроскоптың пайда болуы өсімдіктердің ішкі құрылысын (Р. Гук, 1665; М. Мальпиги, 1675–1679; Н. Грю, 1671–1682), жыныстық ерекшеліктерін (Р. Камерариус, 1694), микроорганизмдерді, эритроциттер мен сперматозоидтарды (А. Левенгук, 1673) зерттеуге мүмкіндік берді. Бұл жаңалықтар эмбриологияда түрлі бағыттардың қалыптасуына әсер етті.
1670 жылы ағылшын ғалымы Дж. Рей «Өсімдіктер тарихы» еңбегінде 18 мың өсімдік түрін сипаттап, оларды 19 класқа топтастырды.
XVIII–XX ғасырлар: жүйелеу, эволюция және генетика
XVIII ғасырда швед ғалымы К. Линней «Табиғат жүйесі» еңбегінде бинарлық номенклатураны ғылымға енгізді.
XVIII–XIX ғасырларда тірі табиғаттың тарихи дамуын түсіндіретін теориялар қалыптасты. Олардың қатарында Ж. Ламарктың эволюциялық көзқарастары және Т. Шванн мен М. Шлейден ұсынған жасуша теориясы бар. Осы кезеңде К. Бернар (1848) бауырда гликоген синтезін, И. М. Сеченов (1863) жоғары жүйке қызметін зерттеді. Л. Пастер (1860–1864) тірі организмдердің өздігінен пайда болуы туралы түсінікті ғылыми түрде теріске шығарды.
XIX ғасырдағы ең маңызды оқиғалардың бірі — Ч. Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» еңбегі. Дарвинизм эволюциялық салыстырмалы анатомия (К. Гегенбауэр), эволюциялық эмбриология (А. О. Ковалевский, И. И. Мечников), эволюциялық палеонтология (В. О. Ковалевский) сияқты бағыттардың дамуына ықпал етті.
Генетика да осы кезеңде қалыптаса бастады: 1865 жылы Г. Мендель тұқым қуалау заңдылықтарын ашты. 1900 жылы Де Фриз «мутация» терминін енгізді, ал Т. Морган (1910–1911) тұқым қуалаушылықтың хромосомалық теориясын негіздеді.
XX ғасырдың екінші жартысында биология тірі организмдердің молекулалық құрамын тереңірек сипаттай алды: тірі жүйелердің төменгі және жоғары молекулалы органикалық қосылыстардан тұратыны анықталды. Негізгі биополимерлер — белоктар, нуклеин қышқылдары, полисахаридтер, липидтер және олардың құрылымдық бірліктері (амин қышқылдары, нуклеотидтер, көмірсулар, май қышқылдары) кеңінен зерттелді. Осы жетістіктер жаңа салалардың тууына әсер етті; соның бірі — организмдердің өзара және ортамен байланысын зерттейтін экология.
2. Қазіргі биологияның негіздері
Қазіргі биологияның тармақтарын біріктіретін іргелі қағидалар бар. Берілген мәтінде әсіресе жасуша теориясы кеңірек баяндалады; сондай-ақ эволюция мен генетика идеялары тарихи шолуда маңызды орын алады.
2.1 Жасуша теориясы
Жасуша теориясы (лат./гр. түбірлері арқылы қалыптасқан атау) — жасушалар туралы биологиядағы жалпы қорытынды әрі ғылыми тұжырым. Оның негізін қалағандардың бірі — неміс ғалымы Т. Шванн (1838–1839). Жасуша теориясын жасауға өсімдік жасушаларын зерттеген М. Шлейден де елеулі үлес қосты. Олар өздеріне дейінгі ғылыми деректерді және жеке зерттеулерін жинақтап, жануарлар мен өсімдіктер организмдерінің органикалық табиғаты біртекті екенін дәлелдеуге жақындады.
Негізгі қағидалары
- 1 Жасуша — тірі организмнің ең ұсақ құрылымдық бірлігі.
- 2 Жануарлар мен өсімдіктер ұлпаларындағы жасушалар құрылысы жағынан ұқсас: жасуша ядродан, цитоплазмадан және негізгі органеллалардан тұрады.
- 3 Жасуша тек бөліну арқылы көбейеді.
- 4 Жасушалар — біртұтас организмнің құрамдас бөлігі.
Ұлпаларда жасушалардан бөлек жасуша туындылары (бейжасушалық құрылымдар: симпласт, синцитий) және олардың өнімдері — жасушааралық зат та кездеседі.
Автор туралы белгі
Мәтін соңындағы дерекке сәйкес: БҚО, Теректі ауданы, Приречный ЖОББМ, 11-сынып оқушысы — Ибраева Мейрамгүл Махатовна.