Сабақтың оқыту мақсаты: табиғаттағы су түрлері, таралуы, су айналым жөнінде түсінік қалыптастыру
Үй тапсырмасы: сұрақтар арқылы қайталау
Алдыңғы тақырыпты бекіту үшін төмендегі сұрақтар талқыланады.
Сұрақтар (1-бөлім)
- 1 Құрлық үстіне түскен су қандай өзгерістерге ұшырайды?
- 2 Су қандай жолмен мұхитқа немесе теңізге қайта оралады?
- 3 Неліктен құрлық бетінде айналымға түскен су тұщы болады?
- 4 Су айналымының табиғатқа тигізетін пайдасы қандай?
Сұрақтар (2-бөлім)
- 5 Көктемде қар тегіс жерде ме, әлде орманды жерде ме тез ериді? Неліктен?
- 6 Неліктен өзендер ұдайы ағып жатады, неге таусылып қалмайды? Өзендерді толықтыратын су қайдан келеді?
- 7 Теңізге көптеген өзендер құйса да, неге теңіз деңгейі көтеріліп, құрлықты су басып кетпейді?
Қосымша тапсырма: табиғаттағы су айналымының схемасын сызыңыз.
Жаңа тақырып: судың құрамы және қасиеттері
Судың құрамы
Судың негізгі қасиеттері
- Су түссіз, мөлдір, иіссіз әрі дәмсіз; ағын күйде еркін қозғалады.
- Температураға байланысты табиғи және жасанды жолмен үш күйге (қатты, сұйық, газ) ауыса алады.
- Қызғанда және қатқанда көлемі ұлғаяды.
- Бір күйден екінші күйге ауысқанда тығыздығы өзгеріп отырады: мұз судан жеңіл болғандықтан су бетінде қалқып жүреді.
- Су — жақсы еріткіш. Адам ағзасының шамамен 65%-ын су құрайды.
Табиғаттағы су айналымы: қалай жүреді?
Судың үш күйге ауыса алу қасиетінің арқасында табиғатта су айналымы үздіксіз жүреді.
Қысқаша тізбек
- 1 Су буланады (су буына айналады).
- 2 Су буынан бұлт түзіледі.
- 3 Бұлттағы бу салқындап, конденсацияланады.
- 4 Жерге жаңбыр немесе қар болып түседі.
- 5 Жауын-шашын суы өзен-көлдерге жиналып, теңіздер мен мұхиттарға құяды.
Гидросфера: Жердің су қабығы
Мұхиттар, теңіздер, өзендер, көлдер, жер асты сулары, батпақтар, мұздықтар және атмосферадағы су булары — барлығы қосылып гидросфераны құрайды.
Гидросфера құрамындағы су көлемі (шамамен)
Көлем бірлігі: км³
Негізгі қор қайда?
Жердегі судың негізгі қорының шамамен 97%-ы мұхиттар мен теңіздерде. Олар бірігіп Дүние жүзі мұхитын қалыптастырады.
Теңіз суы неге тұзды, ал құрлық сулары неге тұщы?
Теңіз және мұхит сулары
Теңіз-мұхит суы кермек дәмді, ішуге жарамсыз. Орта есеппен 1 литр теңіз суында 35 г тұз (негізінен ас тұзы және магний тұздары) болады.
Бұл көрсеткіш көбіне ‰ (промилле) арқылы беріледі.
Құрлықтағы тұщы сулар
Құрлық сулары көбіне тұщы болады. Ішуге жарамды суда тұздылық мөлшері 1 г/л-ден төмен болуы керек.
Емдік сулардың жер бетіне шығатын орындары арасан деп аталады.
Қазіргі шешімдер және болашақ бағыт
- Қазіргі кезде су тазартатын қондырғылар кеңінен қолданылады.
- Болашақта тұщы су тапшылығын азайту үшін мұздық ресурстарын игеру бағыттары қарастырылуда.
Мұхитты қорғау
Мұхитты ластанудан сақтау — ортақ міндет. Мұнай төгілген жағдайда оны арнайы тәсілдермен жинап, сорып алу жұмыстары жүргізіледі.
Бекіту: карточкалар
Сабақ соңында білімді бекіту үшін сұрақтар төрт карточка бойынша беріледі.
Карточка №1
- 1 Құрлық үстіне түскен су қандай өзгеріске ұшырайды?
- 2 Көктемде қар тегіс жерде ме, әлде орманды жерде ме тез ериді? Неліктен?
Карточка №2
- 1 Су қандай жолмен мұхитқа немесе теңізге қайта оралады?
- 2 Неліктен құрлық бетіндегі су айналымға түскеннен кейін тұщы болады?
Карточка №3
- 1 Су айналымының табиғатқа тигізетін пайдасы қандай?
- 2 Неліктен өзендер ұдайы ағып жатады және неге таусылып қалмайды? Өзендерді толықтыратын су қайдан келеді?
Карточка №4
- 1 Теңізге жан-жақтан көптеген өзендер келіп құяды. Неліктен теңіз деңгейі көтеріліп, құрлықты су басып кетпейді?
- 2 Тұщы су өте аз және ластануда. Болашақта бұл мәселені қалай шешуге болады?
Үйге тапсырма
- Су айналымының толық схемасын сызу және кезеңдерін қысқаша түсіндіру.
- Дүние жүзі мұхиттарын атластан тауып, картада көрсетуге дайындалу.
- Тұщы суды қорғау жолдары бойынша 5–7 сөйлемдік шағын ұсыныс жазу.