Айпара ана
Айпара ана: Тобықты шежіресіндегі ақыл, бедел және ана көрегендігі
Қазақ тарихында ел жадында сақталған әйел тұлғалары аз емес. Солардың бірі — Орта жүз Тобықты ішіндегі Олжай батырдан тараған әулетке қатысты аңыздар мен шежірелік деректерде аты атылатын Айпара ана. Олжайдан Айдос, Қайдос, Жандос атты үш ұл тарайды. Кейін олардың әрқайсысы бір-бір рулы елге айналғаны айтылады.
Айпара ана — Айдостың бәйбішесі. Деректерде Айдос момын, ауыр мінезді, сабырлы жан ретінде сипатталады. Ал Айпара ана өз ауылына сөзі өтетін, беделді, әрі ақын ана болған деседі. Ел ішінде сақталған аңыздарда оның тапқырлығы мен ұйытқы мінезі ұлттың қиын-қыстау кезеңдеріндегі тіршілік қамын айқын көрсетеді.
Әулеттік орны
Айдостың бәйбішесі, Тобықты ішіндегі қадірлі ана.
Басты қасиеті
Ақыл-айла, шешімталдық, қауымның амандығын ойлау.
Жадта қалған мұра
Аңыз-әңгімелер, шежірелік жазбалар, ауызша поэтикалық сөз.
1723 жыл: үдере көш кезіндегі аңыз
1723 жылғы жаугершілік кезеңінде Тобықты елі оңтүстікке қарай үдере көшеді. Жол ауыр болады: жұрт ашығып-арығып, әбігерге түседі. Көш жолында кеше ғана қоныс аударып кеткен бай ауылдың ескі жұртына жеткенде, бір ақсақ түйе шөгіп жатады. Ауыл адамдары түйені союға бата алмай кідіріп қалады.
Айпараның айласы: етті жасыру, жұртты аман алып қалу
Осы сәтте Айпара ана «іздеп келгендерге жауабын өзім беремін» деп, түйені сойдырып, қырық жілік етіп ашығып келе жатқан жұртқа бөлмек болады. Бірақ түйені іздеушілер келе жатқанын ести сала, дереу етті терісіне орап ошақ басына көміп, үстіне күрке тігіп алады. Күркенің оң жағына «шалын өлген адамға ұқсатып» жатқызып, бетін бүркеп тастайды.
Іздеушілер жақындағанда, Айпара қаралы үйдің рәсімін жасап, жоқтау айтып отырады. Мұны көрген адамдар бұл үйді тінтуге батпай, өзге үйлерді шолып, ештеңе таппай кері қайтады. Сөйтіп Айпараның ақыл-айласымен ашыққан жұрт түйе етін бөлісіп жеп, аман қалған деседі.
Мағынасы
Аңыздың өзегінде бір ғана оқиға емес, көшпелі қауымның ең қиын шақта тірі қалу үшін тапқырлық пен бірлікке сүйенгені көрінеді.
Айпара ананың төрт ұлы және аналық болжам
Айдос пен Айпараның Ырғызбай, Көтібақ, Топай, Торғай атты төрт ұлы болғаны айтылады. Айпара ана балалары туралы:
Шынжыр балақ, шұбар төс Ырғызбайым,
Тоқпақ жалды торайғыр Көтібағым,
Әрі де кетпес, берді де кеспес Топайым,
Сірә да оңбас Торайым...
«Ана — балаға сыншы» деген сөз осындай тұста еске түседі: кейіннен бұл айтылған мінездемелердің шындыққа жақын болғанын өмірдің өзі дәлелдегені айтылады.
Шежірелік дерек: «Үш Олжай» және Тобықты ортасы
Айпара ана туралы неғұрлым толық мәлімет Тобықты–Шыңғыстау шежіресінде кеңірек қамтылған делінеді. Онда Олжайдың балалары Айдос, Қайдос, Жандос «Үш Олжай» аталып, ұзақ уақыт қоныс-өрісі ортақ, еншісі бөлінбеген, ынтымағы жарасқан туыс ретінде суреттеледі.
Тарихи ортадан шыққан тұлғалар
Шежірелік баяндауда бұл ортадан батырлар мен билер, елге белгілі азаматтар көп шыққаны айтылады: Ырғызбай, Бөкенші, Борсақ, Көтібақ, Топай, Торғай, сондай-ақ Тобықтының аруақты биі Кеңгірбай, Құнанбай, Абай, Шәкәрім сияқты ірі тұлғалардың аттары аталады.
Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама басталған шақта Олжайдың балалары жас жігіттер болғаны көрсетіледі. Осы кезеңдегі ел көшінің ауыртпалығы шежірелік естеліктерде ерекше орын алады.
Мінәш Әрқамқызының естелігіндегі оқиға: намыс пен ұрпақ қамы
Әкесі Әрхам Кәкітайұлының жазбасын жетілдіріп жүрген ұстаз, шежіре қарт Мінәш Әрқамқызы Искакова деректі естеліктерінде Айдосты «қара күш иесі, балуан болса да, найза ұстап жауға шаппаған, даудамайға билік айтпаған, сабырлы жан» деп сипаттайды.
Қайдос қаза тапқаннан кейінгі жағдай
Бір аңыз желісінде Қайдос батыр қан майданда шейіт болып, артында Бөкенші мен Шегедек атты жас балалары қалады. Жұрт жаумен көше соғысып ілгері жылжығанда, Қайдостың жесірі Айсана екі баласын алып көшке ермей қалады. Ел жаңа орынға аялдағанда барып жоқтайды.
Мұны білген Айпара ана қайнысы Жандосты ертіп, балаларды іздеп барады. Естелік бойынша, Айсана «өзі жарасқан сартпен» қалған болып шығады да, еркімен ермейтінін және балаларды бермейтінін білдіреді. Сонда Айпара мен Жандос екі баланы алып қашуға мәжбүр болады.
Айпараның қатал да әділ сөзі
Қайтар жолда Жандос «ішім ауырып тұр» деп кідіргенде, Айпара оның жайын сезіп: «Дертіңнің не екенін білемін. Басыңды көтер, беліңді бу. Сені ертең бесінге дейін осы жерде күтемін», — деп батасын беріп, аттандырады.
Ертесіне бесінде Жандос жау қолына қалған жеңгесі мен сартты жазалап, «жесір намысын жібермей, ұрпаққа сөз түсірмей» келгені айтылады. Айпара ана бұл ерлікке разы болып, «Жігіт-ақ екенсің» деп аналық құшағына басқан деседі. Осыдан кейін Жандосты ел «жігіт, жігіт-ақ» деп атап, уақыт өте «Жігітек» аты қалыптасқанын баяндайды.
Тағы бір нұсқа: жоқтаудың астарындағы құтқару
Айпара ана туралы аңыздардың бір нұсқасында Ақтабан кезінде азып-тозып келе жатқан көшке жолда аяғы мертігіп қалған семіз түйе кездеседі. Айпара түйені сол жерде сойдырып, шамамен қырық отбасына бөліп бермек болғанда, түйені іздеушілердің келе жатқаны естіледі.
Етті жасыру және жоқтау
Бұл жолы да ол күркесінің ішінен шұңқыр қаздырып, етті жасырады. Өзі еттің үстіне күйеуі Айдосты жатқызып, бетін жауып қойып, жоқтау айтады:
Түйелі елдің түйесі-ай,
Түйені іздеп жүрісі-ай.
Түйедей менің арыстаным,
Төрде сұлап жатысы-ай!
Мұны көрген іздеушілер «қаралы үйді» тінтуге батпай кетеді. Алайда ұзап шыға бере алданғандарын сезіп, қайта оралады. Осы аралықта Айпара тығулы етті басқа жерге жасырып үлгереді. Тінтушілер еш белгі таппайды. Сөйтіп әлгі ет көштің талшық етіп, жұртқа медет болғаны айтылады.
Түйін
Бұл әңгімелердің бәрі Айпара ананың жеке басының айлакерлігін ғана емес, ел басына күн туған шақта қауымның амандығы үшін тәуекел еткен аналық жауапкершілікті де танытады. Шежіре мен аңыз тоғысқан тұста Айпара ана бейнесі — ұйытқы, ақыл иесі, әрі ұрпақ қамын алдыңғы орынға қойған кемел тұлға ретінде көрінеді.