Қазақстан — әлемдік қоғамдастықтың белсенді мүшесі
Мемлекеттігіміздің ең мәнді белгілерінің бірі — Қазақстанның дүниежүзілік қоғамдастыққа толыққанды мүше болып, әлем мемлекеттерімен терезесі тең дәрежеде қарым-қатынас орната алуында. Тәуелсіздігіміз жарияланған сәттен бастап еліміздің тұңғыш Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев бұл мәселеге айрықша мән беріп, халықаралық мәртебеміздің орнығып, нығая түсуі жолында жүйелі еңбек еткені белгілі.
Мемлекет, әдетте, ұлттық негізде құрылады. Ол — ұлттың өсіп-өркендеу қабілетінің нышаны. Қазақстан тәуелсіздігін жариялаған кезеңде «мемлекет» деген мәртебенің баянды болғанын көріп, әлем жұрты «Қазақстан» атауына үйренсе, оны тең әріптес ретінде қабылдаса деген үміттің болғаны табиғи еді.
Бүгін Қазақстан көптеген өркениетті елдермен үзеңгілесіп, дүниежүзілік қоғамдастықтың белсенді мүшесіне айналды десек, соны айтар тұста кешегі күнді де қысқаша еске алған жөн.
Тарихи үзіліс және мемлекеттіліктің қайта жаңғыруы
Қазақтың соңғы мемлекеттік сұлбасы ХІХ ғасырдың орта шенінде хандық құрылымның түбегейлі күйретілуімен жойылды. ХVІІІ ғасырдың бірінші ширегінде басталған Ресей империясының отарлау саясаты толық жүзеге асып, патшалық үстемдік кең ауқымда орнықты. Қазақ жері бөлшектеліп, орыс генерал-губернаторларына бағындырылды. Басқару жүйесі империялық мүддеге — отарлау саясатын кедергісіз жүргізуге қызмет етті.
Ұлттық рухты әлсірету үшін көзі ашық, білімі озық тұлғалар қуғын-сүргінге ұшырап, көпшілік санасына ықпал ететін түрлі астыртын тәсілдер қолданылды. Жекелеген сұңғыла тұлғалар болғанымен, қазақ халқы тұтасып, қоғамдық деңгейде өз үнін әлемге естірте алмады.
Тек 1917 жылғы Қазан төңкерісінен кейін ғана 1920 жылдан бастап Ресей құрамындағы автономия, 1936 жылдан Кеңес Одағы құрамындағы одақтас республика мәртебесінде болып, 1991 жылдың желтоқсанындағы мемлекеттік тәуелсіздікке дейін келдік. Бірнеше ғасырлық кезеңдерде талай ұрпақ дербес мемлекеттілікке қол жеткізе алмай өтті.
Негізгі сауал: «Біз кімбіз?»
«Біз кім едік? Кім болдық?» деген сұрақ — өз тарихымызды ұқыппен зерделеудің өзегі. Ұлт пен мемлекеттің өсу, қалыптасу жолын ерекше жауапкершілікпен тізбектеп танып, оны көздің қарашығындай сақтай білу — бүгінгі және келер ұрпақ алдындағы міндет.
Бүгінгі мемлекеттік мәртебе мен жетістіктердің «өздігінен» келмегенін түсіну маңызды. Әсіресе, өсіп келе жатқан жас ұрпақтың жаңа тарихтан да хабарсыз болуы қынжылтады. Қай заманда өзге елдің басшысы қазақ басшысымен тең дәрежеде келіссөз жүргізіп, ұсыныстарын тыңдап, санасқан? Бұл сұрақтың жауабы — тәуелсіздіктің құнын терең сезіндіреді.
Тәуелсіздік — арман, оны ұстап тұру — биік мұрат
- Тәуелсіздік — ғасырлар бойғы арман.
- Оны сақтап, толыққанды мемлекетке айналу — одан да жауапты міндет.
- Ұлттық рух мемлекеттік рухпен ұштасқанда ғана болашақ баянды болады.
Жаһандану үдерісі күшейген заманда да құнын жоймайтын, керісінше қымбаттай түсетін құндылықтар — ұлттық тәуелсіздік пен мемлекеттілік. Адам құқының қайнар бастаулары да осы мақсаттармен сабақтас. Бүгін бұл ұғымдардың маңызын ешкім жоққа шығара қоймас. Ал біз мұны 15 жыл бұрын дәл бүгінгідей деңгейде түсіне алдық па? Шындығында, қоғамның да, мемлекеттік дүниетанымның да өресі өсіп, түсінік тереңдеді.
Шекара, танылу және тарихи сабақ
Қазақстанның мемлекеттік мәртебесін айшықтайтын нышандар мен көрсеткіштер бүгінде жеткілікті. «Біз кімбіз?» дегенде қазір «Қазақпыз» деп нық айтамыз. Күні кеше ғана көп елде «қазақ» атауын түсінбей, «орыс екенсіңдер ғой» дейтін бейтаныстардың бүгін Қазақстанды, оның мүмкіндіктерін, тіпті ел басшысын да танып, жылы пікір білдіретіні — өзгерген шындық.
Қазақстанда тұратындығын мақтан ететіндердің көбеюі — тек тарихи отанда өмір сүріп келе жатқан 130 ұлт пен ұлысқа ғана қатысты емес. Тәуелсіздік дәуірінде өркениеті дамыған, тұрмысы жоғары елдерден келіп еңбек етіп жатқан азаматтарды да қоса айтқан жөн. Мұның өзі мемлекеттің ашықтығы мен тартымдылығын көрсетеді.
Неге мемлекет дауысы естіледі, ал боданның үні өшеді?
1882 жылғы Пекин–Петербург келіссөздері кезінде екі алпауыт қазақтың жер мәселесін қазақтың қатысуынсыз шешті. Қазақ тарапынан тең келіссөз жүргізуге мүмкіндік болмады, өйткені дербес мемлекет жоқ еді. Мемлекеттілігі жоқ халықтың дауысы халықаралық деңгейде естілмейді. Шекаралық даулардың салдарынан ондаған мың адам босқындыққа ұшырап, мыңдаған адам жазықсыз құрбан болды — бұл тарихтың ауыр сабағы.
Сондықтан бүгінгі шекаралық келісімдерді бағалағанда, тек сезіммен емес, тарихи тәжірибемен, геосаяси шындықпен таразылау қажет. Кеңес Одағының қуаты дәуірінде де Қытаймен шекаралық келісімнің толық шешілмеуі, ал тәуелсіз Қазақстанның көршілермен ресми шекарасын толық бекітіп, хаттауы — мемлекеттіліктің нақты нәтижесі.
Қазақстан мен Қытай арасындағы қарым-қатынас бейбіт, достық сипатта дамып отыр. Қытаймен шекаралас 15 мемлекеттің ішінде толық шекаралық келісімге алғаш қол жеткізгендердің бірі — Қазақстан. 1999 жылдан бастап шынайы карталардың жарық көруі де осы келісімдердің салдары. Бұл — мемлекеттіліктің нығаюын айғақтайтын маңызды белес.
Мәдени танылу және мемлекет мүмкіндігі
Социализм дәуірінде өз тарихымыздан гөрі орыс, Батыс Еуропа және әлем тарихын көбірек оқығанымызды да ұмытпаған жөн. Әлемдік өркениетті терең білу — ұтылыс емес, керісінше ұтыс. Мәселе — қазақ ұлтының рухани құндылықтарын, тарихын, мәдениетін әлемдік деңгейде таныта алмауымызда болды. Оның басты себебі — дербес мемлекеттіліктің болмауы еді.
Абайды білмейтін қазақ жоқ. Бірақ әлем Абайды Шекспирді, Гетені, Чайковскийді танығандай тани алды ма? Тәуелсіздіктің алғашқы жылдары атап өтілген Абайдың 150 жылдығы осы сұраққа нақты жауап берді: мемлекет болса — мәдениет те халықаралық деңгейге шыға алады.
ЮНЕСКО мысалы: мәртебе — мемлекет арқылы бекіді
1990 жылы Қазақ ССР Үкіметі атынан ЮНЕСКО-ға жазылған хаттың қаралмауының бір себебі — мұндай ұсыныстар, әдетте, дербес мемлекет деңгейінде қабылдануы. Тек 1992–1993 жылдары тәуелсіз Қазақстан ретінде тікелей келіссөз жүргізіп, Президенттің бастамасы ЮНЕСКО алаңында талқыланып, халықаралық қолдауға ие болды.
Осы кезеңде Қазақстанның ЮНЕСКО-ға мүше болып қабылдануы, Тудың көтерілуі, гимннің орындалуы — жеке адамның қуанышы ғана емес, тұтас елдің тарихи мерейі еді. Кейін ЮНЕСКО-ның ұлы тұлғалар тізіміне Абаймен бірге Жамбыл Жабаев, Мұхтар Әуезов, Қаныш Сәтбаев, Әлкей Марғұлан, Әбілхан Қастеев есімдерінің енуі — мәдени танылудың кеңейгенін көрсетті.
Мемлекет — тек символикалық ұғым емес. Оның мазмұнын нақты адамдар, мемлекеттік институттардың бағыты мен қызмет сапасы айқындайды. Қазақстанды әлемге таныту жолында көптеген мемлекет, қоғам, ғылым, мәдениет және спорт қайраткерлері еңбек етті. Сыртқы саясаттың бағыт-бағдарын қалыптастыру да тәуелсіздіктің алғашқы жылдарындағы ең шұғыл міндеттердің бірі болды.
Бұл жолда Сыртқы істер министрлігі, жас дипломаттар, шетелдерге жіберілген елшілер ауқымды жұмыс атқарды. Ұзақ жылдар бойы министр қызметін абыроймен атқарған Қасымжомарт Тоқаев туралы халықаралық ортада жылы пікірдің жиі айтылуы — кәсібиліктің бір көрінісі.
Сенім капиталы және ішкі жауапкершілік
Шетелдік әріптестер қазақстандықтардың білімділігін, жаңалыққа құштарлығын, қарым-қатынас мәдениетін жиі атап өтеді. Сонымен бірге қоғамдағы жағымсыз құбылыстар — заңсыздық, жемқорлық сияқты мәселелер де назардан тыс қалмайды. Мұндайда өзіміздің ішкі тазаруымыз, әділетті қатынастардың орнығуы — халықаралық беделдің де маңызды шарты.
Өркениеттен кенже қалмаудың шарты — даму бағытын жоғалтпау. Бүгін елде атқарылып жатқан ауқымды істердің дені — жаһандық үдерістен шет қалмай, ертеңгі күннің іргесін бекітуге бағытталған.
Аймақтық көшбасшылық және халықаралық бастамалар
Орталық Азия мемлекеттерінің ішінде Қазақстан жетекші рөл атқаратынын уақыт дәлелдеді. Экономикалық реформалар оң нәтиже беріп, халықтың әлеуметтік жағдайын көтерді; өмір сүру деңгейі өңірдегі көптеген елдермен салыстырғанда жоғары. Бұл реформалардың тиімділігін ТМД елдері, соның ішінде Ресейдің мойындауы да көп нәрсені аңғартады.
Қазақстанның әлемдік кеңістікке еркін еніп, дауысын айқын шығара бастағанын Батыс Еуропа, Америка және Тынық мұхиты аймағының саясаткерлері мен сарапшылары да атап өтеді. БҰҰ мінберінде Қазақстанның орны мен үлесі туралы айтылған пікірлер еліміздің халықаралық күн тәртібіндегі салмағын күшейтті.
Семей полигоны және тарихи жауапкершілік
1991 жылы Қазақстан әлемдегі ең ірі ядролық сынақ полигондарының бірі — Семей сынақ алаңын жауып, ондаған жылға созылған сынақтарға нүкте қойды. Әлем бұл шешімді жылы қабылдады. Дегенмен ядролық сынақтардың халыққа, табиғатқа, жер қыртысына келтірген қасіретті зардаптары туралы жаһандық түсінік Қазақстан БҰҰ-ға мүше болғаннан кейін ғана кеңінен айтыла бастады. Семеймен бірге Арал теңізі проблемасы да халықаралық деңгейде көтерілді.
1992 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясында Қазақстан Президенті Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары жөніндегі бастаманы ұсынды. Бұл ұсыныс БҰҰ тарапынан қолдау тапты. Алғашында күмәнмен қарағандар да болды, өйткені Азия кеңістігінде мұндай формат бұрын болмаған еді.
Алайда табанды, тиянақты дипломатиялық жұмыстың нәтижесінде көптеген мемлекеттер бұл бастаманың маңызын түсініп, қолдау білдірді. Ресей, Қытай, Үндістан сияқты ірі елдердің түсіністік танытуы істің аясын кеңейтті. Он жылға жуық келіссөздер мен дайындық жұмыстары Қазақстанның халықаралық беделін арттырды.
Алматы декларациясы: тарихи белес
2002 жылдың жазында Алматыда алғаш рет Азия құрлығының тарихында 24 мемлекеттің басшылары бас қосып, Азиядағы өзара ықпалдастық және сенім шаралары туралы кеңес өткізіп, Алматы декларациясын қабылдады. Кеңеске БҰҰ Бас хатшысы Кофи Аннанның құттықтауы жолданып, халықаралық ұйымдардың өкілдері қатысты. Бұл — Қазақстанның дүниежүзілік қоғамдастықтағы саяси салмағын айқындаған ірі табыс.
Қытай Халық Республикасының Төрағасы Цзян Цзэминь Қазақстан Президентінің Азия мемлекеттері арасында сенім шараларын қабылдау қажеттігін дер кезінде көтергенін және кездесудің нәтижелі өткенін атап өтіп, Қазақстанды құттықтағаны да осы бастаманың халықаралық деңгейде бағаланғанын көрсетеді.