Ұлытау - өте қасиетті жер
Балқаш қаласы, С. Сейфуллин атындағы №7 мектеп-гимназия
Өткен күн — кеше, тарих.
Келер күн — ертең, сыр.
Ал бүгінгі күн — үлкен сый.
Ұлытау — аспан астындағы алып мұражай
Ұлытау — ұлт ұясы, Ұлы даламыздағы талай тарихтың куәсі болған қасиетті мекен. Қазақ халқының бесігі, көшпелі мәдениет пен дала өркениетінің алтын кіндігі атанған бұл өңірдің бүккен шежіресі көп. Сондықтан қазақ үшін киелі Ұлытаудың төрінде тарих туралы айтылған әр ойдың салмағы ерекше.
Тарихқа тағзым — тәуелсіздікке құрмет
Ұлытау атауының өзінде тарихи мән бар. Осыған назар аударта отырып, Елбасы Ұлытауға қатысты тарихымыздан ұлағатты тағылым алуға шақырды: қазақ халқы «кеше ғана пайда бола салған» жұрт емес. Ел тарихының түпкі бастауы ғұн дәуірінен басталып, одан әрі Алтын Орда кезеңімен, кейін Қазақ хандығының өмір сүруімен сабақтасып, түптің түбінде бүгінгі тәуелсіз Қазақстанға ұласқанын атап өтті.
Бұл ойлар Мемлекет басшысының тек саясаткер ғана емес, халқының тарихын терең білетін, ұлтының болашағын ойлайтын тұлға ретіндегі бейнесін айқындай түседі.
Тәуелсіздіктің қадірі
Нұрсұлтан Назарбаев тәуелсіздіктің мәнін былай пайымдаған: қазақ халқы сан ғасырлар бойы егемендігі мен тәуелсіздігі үшін күресті; қауіп төнген сәтте бірігіп, ұйымдаса білудің, сондай-ақ өзге халықтармен бейбітшілік, келісім мен тату көршілік жағдайында өмір сүруге ұмтылудың арқасында тарих тасқынында жоғалып кетпей, мемлекеттігін қайта қалпына келтірді.
Бірлік
Қатер төнген сәтте ұйыса білу.
Келісім
Бейбітшілік пен тату көршілікке ұмтылу.
Отан ұғымы және тарихтың тамыры
Кең байтақ далада қазіргі күндегідей ұшақ та, теміржол да, автокөлік те болмаған замандар өтті. Бір-біріне жетіп, жәрдемдесу қиын еді; әр қауым өз өзін сақтап қалуға мәжбүр болды. Осындай кезеңдер Отанның қадірін ұқтыра түсті.
Отанды қорғау неден басталады?
Отан — үлкен ұғым. Отанды қорғау дегенде, адам алдымен өз шаңырағын ойлайды: әке-шешесін, бауырларын, балалары мен немерелерін. Сол жүрекпен, сол тілекпен елін қорғайды. Сондықтан тарихты білу қажет. Тарихын білмеген ұлттың болашағы бұлыңғыр.
Терең тамырсыз алып емен дауылға шыдамайтыны сияқты, тарихи жады әлсіресе, халықтың рухани тұғыры да босайды. Бүгінде тарихты таныту үшін атқарылып жатқан жұмыстардың өзегі — осы ұғым.
Сол тарихтың айқын куәгері — Ұлытау. Оны тану — өзімізді тану.
Ұлы Жібек жолы және өркениет ізі
Ұлытау арқылы Ұлы Жібек жолының Сарысу, яки «мысжол» аталған негізгі тармақтарының бірі өткен. Бұған керуен жолы бойындағы ондаған керуен-сарайлар, бекініс-қоныстар, феодалдық қорғандар мен қарауыл мұнаралары дәлел.
Археология не дейді?
Басқамыр, Жошы орда, Аяққамыр, Ордабазар қалашықтарына жүргізілген археологиялық зерттеулер далалық мәдениет, қолөнер және сауда-саттықтың дамығанын нақтылайды. Ғалымдардың болжауынша, бұл жол Ұлы Жібек жолына дейін пайда болып, ХХ ғасырдың 30-жылдарына дейін сақталған әрі өңір мәдениетінің өркендеуіне ықпал еткен.
Әдебиет пен ғылымдағы Ұлытау
Табиғаттың өзі бұл өңірге өлшеусіз қазына сыйлаған. Ұлытаудың көркем келбеті мен тарихи болмысы әр дәуірде әрқилы дереккөздерде сипатталды.
Көне деректер
- Фирдауси «Шахнамада» Ұлытау өңірін көркем суреттейді.
- VI ғасырда араб саяхатшысы Әл-Идриси қолжазбаларында Ұлытауды баяндайды.
- «Ер Төстік» ертегісінде Ұлытау аты аталады.
Ғылым мен жаңғыру
- Асанқайғы Жерұйық іздегенде Ұлытауға тоқтағаны айтылады.
- Қаныш Сәтбаев Ұлытауды Қазақстанның қазынасы деп бағалаған; өңір қойнауында химиялық элементтердің көбі кездеседі.
- Ғарыш дәуірінің символы Байқоңыр да осы кеңістікпен тағдырлас.
Ұлытау — қазақтың қасиетті қара шаңырағы
Әр халықтың қадір тұтып, қасиет санайтын киелі мекені болады. Қазақ үшін қойнауы қазына, тасына тарих тұнған сондай орын — Ұлытау. Кешегі көшпелі қазақтың «көшпелі астанасы» атанған бұл өңірдің үсті ырысқа, асты байлыққа толы.
Неліктен «Ұлытау»?
Алатау, Қаратау, Көкшетау, Алтай секілді асқақ таулар тұрғанда, қазақтың дәл осы Арқа төсіндегі тауға «ұлы» деген атауды беруі тегін емес. Ұлытаудың өзгеше болмысы — әр тасы тарихтан тіл қатып, шежіреден сыр шертетіндей әсер қалдырады.
Ұлытау туралы деректер көне тарихтарда да анық айтылады. Геродот жазбаларындағы Тұран ойпатындағы «дала төсіндегі алып тау» туралы пайым осы Ұлытауға қатысты деген көзқарас бар. Бұл өңір Шыңғыс хан жорықтарының да куәсі саналады.
Хан ордалары, елдік ұйысқан мекен
Ұлытау бөктерінде Жошы ұлысының ізі жатыр. Алтын Орданың билеушілері Тоқтамыс пен Едіге туралы аңыз-деректер де осы кеңістікпен байланыстырылады. Қазақ мемлекеттігінің негізін қалаған Керей мен Жәнібек орда тігіп, елді бірлікке бастаған мекеннің Ұлытау төңірегі екені тарихымызда айқын сезіледі.
Ұрпақ сабақтастығы
Ұрпақтар бірінің жолын бірі жалғайды. Ата-баба жері уақыт өзгерсе де қасиетін жоғалтпайды. Осындай әулиелі мекеннен қуат алған халық ата жолын ардақтайды. Бұл — сара жол, Мәңгілік Елдің жолы.
Қасиетті тұлғалар мен тарихи ескерткіштер
Ұлытау — құт-береке дарыған, табиғаты байлыққа, тарихы тағылымға толы қазақтың қасиетті қара шаңырағы. Бұл жерде ел бастаған даналар, алып туған аналар, қол бастаған баһадүр батырлар мәңгілік тыныстаған деген таным бар. Соның айғағындай мыңдаған тарихи ескерткіштер тұр.
Тасқа басылған тарих
Ескерткіштер мен қорымдар — ұлт жадының тірі куәлігі.
Саяси өзек
Жаугершілік заманда ұлттың тірек болған кеңістігі.
Бірлік бесігі
Тарыдай шашылған елді ұйыстырған мекен.
Ел тағдыры таразыланған жер
Ұлытау қазақ үшін «Отан» ұғымының биік шыңы іспетті. Қазақ жерінің кіндігі болғандықтан, талай аңызға айналған оқиғалардың ізі осы өңірден табылады. Ұлытауда Алаша, Жошы, Тоқтамыс хандардың, Едіге ердің және өзге де тарихи тұлғалардың мәңгілік мекені бар деп айтылады. Асанқайғының Жерұйықты осы жерден тапқаны туралы да халық жадында сақталған.
Тарихи жадының тоғысқан тұсы
Қиын-қыстау кезеңдерде елдің панасы да, жұрттың ұйысы да осы өңір болды. Қара бұлттай төнген жаугершілік заманның салмағын көтерген жұрттың рухын көтерген жеңіс жолдары да осы кеңістіктің атымен астасады.
Қастерлі орыннан айтылған сөздің салмағы
Тұңғыш Президенттің осындай киелі орында, қазақ даласының дәл ортасында сұхбат беруі — халықты бірлікке шақырып, Отанды сүюге үндеу ретінде қабылданады. Бұл — тарихи кеңістіктің қазіргі санаға әсер ететін қуатының көрінісі.
1992 жылы әлем қазақтарының бірінші Құрылтайына келген қандастардың да Ұлытауға арнайы тағзым етуі — жер жүзіне тарыдай шашылған барша қазақтың түп қазығы осы жерде екенін айқындаған белгі.
Түйін
Ұлытау — тек географиялық атау емес. Ол — елдік пен ерліктің, бірлік пен бәтуаның, тарих пен тағылымның тұтас символы. Ұлытауды тану — тәуелсіздіктің бағасын терең ұғыну.