Қараңғылықтың өзіне жарық орнататын - білімділік

Өмір — дәптер, адам — қарындаш

«Адам болған соң ізгілікті көңілмен, ғибратты өмірмен артыңда із қалдыр», — дейді ата өсиеті. Козьма Прутковтың да ойы осыған саяды: өмір — дәптер, адам — қарындаш; қызмет — көрініс, уақыт — жылпос әрі жойқын: бірде алдап кетеді, бірде жоқ етеді.

Өмір шынында дәптер секілді: күн сайын жаңа бет ашылады. Бірақ ол беттер өздігінен толмайды. Оны мәнді түсінік пен зерделі таңдау ғана жаздырады. Әр күнің жақсылыққа, жақсы сөзге толса — ол күн бекер өтпегені.

Түйсік тазалығы және ойлы көзқарас

Бір көріністен әркім әрқилы әсер алады: біреуге ақ болып көрінген нәрсе, біреуге қара көрінуі мүмкін. Бүгін «сары» дегенің ертең «қызылға» айналып жатса — таң қалудың қажеті жоқ. Алайда өмірде жалған түйсіктен өткен залалды нәрсе аз.

Сондықтан санаңның жарығын өшірмей, адамдық жан дүниеңді байыта түсуің керек. Ол үшін тек «жазуың» емес, өмірге деген өз ойың, жауапты ұстанымың қалыптасуы тиіс.

Ізденіс: жерге дән еккендей

Бұл дүниеде нені армандасаң да, іздемейінше өзінен-өзі келіп қолыңа түспейді. Диқан өнім алу үшін жер жыртып, тыңайтқыш сеуіп, суарып еңбектенеді. Жердің өзі жаңбыр жауса бусанып, дала түрленіп кетеді. Адам да сондай: жалықпай ізденсе, санасы көркейеді.

Тоғышарлық пен қараңғылықтан қашқан жан ғана сұлулыққа бет алады. Адамтану да, сұлулықтану да — ішкі тәрбиеден басталады. Парасатты адам ойының өрелігімен, танымының тереңдігімен танылмай тұра алмайды.

Өмір — құпия, ал үйрену — жол

Адам мың жасаса да, өмірден түсінбей кететін құбылыстар аз болмайды. Өмір — сансыз тетігі бар күрделі механизм: жүректің нәзік пернесін дірілдететін белгілі-беймәлім сырлардан тұрады. Бір сырды ұққан сайын, тағы бір беймәлім әлем көбейгендей болады.

Сондықтан «бәрін біліп кеттім» деу — бос сөз. Білетініміз аз, білмейтініміз көп. Өмір — әрдайым құпия, әрдайым жұмбақ. Адам өмір бойы өзгеден үлгі алады: жаманға қарап ойланайды, жақсыға қарап өзін салыстырады. Тек үйрену арқылы ғана өз биігіңе жете аласың.

Өмір сабағынан қашып құтыла алмайсың

Өмірдің өзі — оқу. Бірақ оқу үшін өткенді ой елегінен өткізіп, қорытынды жасап отыру қажет. Өмірдің «үй тапсырмасы» — дәл осы: бастан кешкеніңнен сабақ алу. Қайтадан күрделі жағдай ұшырасса, өз «дәптеріңді» парақтап, қажетті тарауды оқи аласың.

Ескіні ұмытпай, өткенді қадірлеп, жаңаны жатырқамай жүрекпен қабылдай алған жан ұтылмайды. Ең үлкен қателік — оқымау емес, оқығаныңды, білгеніңді, көргеніңді көңілге тоқымау.

Білім — ұшқын, ізденіс — тұтану

Адам бойындағы ең үлкен байлық — білім. Ол іште жатқан ұшқын секілді: ұштасаң — жалынға, жалыннан — жарыққа айналады. Ұшталмаса, өзіңдегі бар нәрсе бықсып, түтіндеп сөніп, қараңғылыққа бастайды. Қараңғылық — адасушылық.

Жарыққа ұмтылған жан жасымайды. Көкіректегі сәуле адамды алға сүйрейді, игі іске талпындырады. Бұл — ақыл мен білімге сүйенген жол. Білім талаптыға қонады; біліктілік пен білімділік жеңіске жеткізеді.

Ой, жауапкершілік, шығармашылық

Ойнап жүрсең де, ойлап жүр. Қайда болсаң да өзіңде жауапкершіліктің жүгі, адамдық парыз бен қарыз барын ұмытпа. Әр адам — белгілі бір дәрежеде шығармашыл: кез келген ойдың түбінде ішкі тебіреніс, толғаныс жатады.

Алайда биіктететін — күнделікті қарекеттің қарадүрсін ойы емес, жан дүниеңді қанағаттандыратын, санаңа сәуле шашатын қуатты ой. Білмегеннің бәрі жұмбақ болып көрінеді; адамның мақсаты — сол жұмбақты шешу, беймәлімді ұғып, түсініксіздің түсінікті болғанын сезіну.

Қорытынды

Иә, өмір — дәптер, адам — қарындаш. Сол дәптер шимай-шатпаққа емес, талап пен нәрге, мағына мен мәнге толса ғана «Адаммын» деп сезінесің өзіңді. Сонда ғана өмірдегі ізің де, адамдық тұлғаң да айқындала түседі.