Айналайын балалар
Атырау облысы, Индер ауданы
Көктем қазақ орта мектебінің бастауыш сынып мұғалімі
Жайшигулова Айбарша Аманқосқызы
Сабақ тақырыбы: «Қош келдің, әз-Наурыз!»
Сабақтың мақсаты
Білімділігі
Оқушыларға Ұлыстың ұлы күні туралы толық мағлұмат беру. Халықтың салт-дәстүрін, әдет-ғұрпын үйрете отырып, Наурыздың қазақтың ұлттық мейрамы екенін ашып көрсету.
Дамытушылығы
Халықтық педагогикаға сүйене отырып, қазақ халқының ұлттық ойындары мен ұлттық тағамдарын, нақыл сөздерін қастерлеуге баулу және олардың мәнін балаларға ұғындыру.
Тәрбиелілігі
Ұлағатты сөздердің мәні арқылы балаларды адамгершілікке, парасаттылыққа тәрбиелеу, патриоттық рухты қалыптастыру.
Көрнекілігі
- Нақыл сөздер
- Ұлттық тағамдар
- Ұлттық бұйымдар
Сабақтың барысы
Кіріспе сөз (жүргізуші)
Уа, жарандар, жарандар! Бәрің бері қараңдар.
Наурыз думан басталды, бермен жақын тұрыңдар.
Жауқазындай Наурыздың жақсы әні мен жыры бар.
Қадірменді халайық!
Жер әлемді жайнатып, әнші құстарды сайратып, Наурыз тойын тойлатып, Ұлыстың ұлы күні келді!
Той құтты болсын! Ұлыс оң болсын! Ақ мол болсын!
Осы сәтте 3–4 әже сахнаға кіріп, шашу шашып, ақ тілектерін айтады.
Әжелердің батасы мен шашуы
Армысыңдар, ағайын! Бармысыңдар, ағайын!
Ұлыс бақты болсын! Әр күніміз жақсы болсын!
Армысыңдар, балалар! Бармысыңдар, халайық!
Бұл мереке, бұл тойдың шашуларын шашайық.
Жүргізуші әжелерге алғыс айтып, төрге шығарады.
Өнер бөлімі: тақпақтар мен ән
Жүргізуші
Ау, халайық, халайық, әсем әнге салайық. Наурыз тойын көңілмен бірге қарсы алайық. Би биленсін қауым боп, уақыт болды тұрмайық — бүлдіршіндердің кезекті өнерін тамашалайық.
Ән
«Қазақтың дастарханы»
Оқушылардың тақпақтары (іріктелген үзінділер)
1-оқушы: Ау, жарандар, келіңдер! Той қызығын көріңдер! Наурыз айға бас иіп, Күнге сәлем беріңдер.
3-оқушы: Наурыз — шаттық әніміз, салтанатты сәніміз. Ән салып жас-кәріміз, би билейміз бәріміз.
6-оқушы: Ұлыс күні кәрі-жас құшақтасып көріскен, жаңа ағытқан қозыдай жамырасып көріскен.
8-оқушы: Күттіріп келген жыл басы, бізбен бірге жырлашы. Дастарханына елімнің береке-ырыс сыйлашы.
10-оқушы: Сәнді көктем — нұрымыз, Наурыз тойы — жырымыз. Көңіл гүлдей жайнасын, тіршілік жаңа оянсын.
16-оқушы: Ұлыстың ұлы күні құтты болсын! Деніміз сау, мықты болсын! Еліміздің несібесі көп болсын!
13-оқушы: Ұлыстың ұлы күні паш етейік, белгісін достықпенен мәңгіліктің.
14-оқушы: Әнім де саған, биім де — құт қонақ өзің үйімде. Қуаныш сыйлап еліме, күлімде, Наурыз, күлімде.
17-оқушы: Ескі жылмен реніш, өкпе кетсін. Еңсесі көтеріліп ер-азамат, көңілін үлкен-кіші көкке өрлетсін.
20-оқушы: Наурыз келді — жыл келді, тірілтуге гүлдерді. Сәнденеді аналар, сәбилермен бірге енді.
22-оқушы: Халық сүйген мейрам — бұл! Қарсы алайық, тұрыңдар.
Аналарға құрмет
Жүргізуші Наурыздың берекесімен бірге аналарды ұлықтап, мейрамда олардың орны бөлек екенін атап өтеді.
Ән
«Анашым»
Ақ бата
«Ұлыс күні қазан толса, сол жылы ақ мол болар. Наурызда бата алсаң, сонда олжалы жол болар», — деген ниетпен балалардың жүректен шыққан ақ батасы тыңдалады.
Роллан
Уа, халқым тоқ болсын! Көйлектерің көк болсын! Уайым-қайғы жоқ болсын! Қуаныштарың көп болсын!
Азиз
Ұлыс бақты болсын! Әр күніміз жақсы болсын! Достығымыз берік болсын, өнер-білім серік болсын!
Дамир
Ұлыс оң болсын! Ақ мол болсын! Қайда барсаң ақ жол болсын! Төрт түлік ақты болсын! Әумин!
Салт-дәстүр көріністері
Бесікке салу рәсімі
Әже бесіктің қасиеті мен мәнін түсіндіреді: бесіктің ағашы (тал, қарағай, қайың), жабдықтары (бесік көрпе, жергөк, бас жастық, аяқ жастық, екі жамбас жастық, екі тартпа жіп, шүмек, түбек) таныстырылады. Нәрестені бесікке салмас бұрын адыраспанмен аластап, «тышты ма?» ырымы жасалады: бесіктің түбек тесігі арқылы бауырсақ, кәмпит, тәттілер өткізіледі. Бұл — «бесік құт дарытсын» деген тілек.
Аластау сөзі (үзінді)
Алас, алас, баладан алас!
Иесі келді, пәлесі көш!
Көзі жаманның көзінен алас!
Тілі жаманның тілінен алас!
Бесік жыры
Ашық болсын қас-қабақ,
Таспен атқанды аспен ат.
Бейтаныс та, таныс та —
Бүгін төрде бас қонақ.
Жырдың жалғасы ретінде дастарханның берекесі, тағамның молдығы айтылады. Осы тұста наурыз көженің дайын екені хабарланады.
Наурыз көже
Әже Наурыз көженің «жеті түрлі дәмнен» жасалатынын, оның береке мен бірліктің символы екенін түсіндіреді.
Әженің өлеңі
Ау, аталар, аналар!
Айналайын, балалар!
Жеп-ішсін деп тамсанып,
Жеті түрлі дәм салып
Наурыз көже пісірдім.
Құйдым алтын табаққа,
Бал көжеден татыңдар,
Бар қызыққа батыңдар.
Көжеден дәм татқан соң, бата беріледі.
Айтыс: қыз бен жігіт сөз қағыстыруы
Наурыз — жарыс пен ойынның мерекесі. Бұл күні жастар ән мен сөзден сайыс құрып, әзіл-қалжыңмен айтыс өнерін өрнектеген. Ортаға екі айтыскер шығып, тапқырлық пен ұтқырлық танытады.
Ақжол
Меніменен айтысар,
Пысық қызың қайсың бар?
Қолдан келсе әзілдеп,
Маған сынды айтыңдар.
Анель
Айтысуға өзіңмен
Шығып тұрмын алдыңа.
Күн аттарын білмеуші ең —
Жаттап оны алдың ба?
Қорытынды (екеуі бірге)
Ұлы Наурыз бәріңді татулыққа шақырған.
Тоқтатпасақ айтысты, сөз қалған ба ақыннан.
Тұсау кесу
Тұсау кесу — бала тәй-тәй басып жүре бастағанда жасалатын дәстүр. Тұсауды жүрісі ширақ, елге сыйлы адамға кестіру — жақсы жол, өнегелі өмір тілеген ырым.
Әженің түсіндірмесі
- Ала жіп — «ешкімнің ала жібін аттамасын» деген ниет.
- Тоқ ішек — тоқшылықта өмір сүрсін деген тілек.
- Көк шөп — көктей өсіп-өркендесін деген ырым.
Тұсау кесер жыры
Қаз, қаз балам, қаз балам,
Қадам бассаң қуанам.
Қаз, қаз балам, қаз балам,
Тақымыңды жаз, балам.
Күрмеуіңді шешейін,
Тұсауыңды кесейін.
Қадамыңа қарайық,
Басқаныңды санайық.
Тай-құлын боп шаба ғой,
Озып бәйге ала ғой.
Қаз баса ғой, қарағым,
Құтты болсын қадамың!
Тұсау кескен адамға сый-сыяпат беріліп, сәбиге жаңа киім кигізіледі.
Ұлттық ойындар
Наурыз тойында ұлттық ойындардың орны ерекше. Олар — елді бірлікке, ширақтыққа, ептілікке баулитын тәрбиелік мәні зор дәстүр.
Ойын түрлері
- Қыз қуу
- Арқан тартыс
- Күш сынасу (білектесу)
- Асық ату
- Аударыспақ (түсіндіру ретінде аталады)
Ата-аналармен ойын: «Асық ату» сұрақтары
- «Сүйінші» қай уақытта сұралады?
- «Базарлық» деген не?
- Сүндет той туралы түсінік беріңіз.
- Тілашар қай кезде жасалады?
- Ұлттық тағамдарды атаңыз.
- Қазақша жыл санауды ретімен айтыңыз.
- Қонақтың қандай түрлері болады?
- Дастархан басында балаңызға қандай ескертулер, тыйымдар жасайсыз?
- Қазақша апта күндерін атаңыз.
- Киіз үйдің құрылысын атаңыз.
Қорытынды
Жаңғыртқан дәстүрімді, рахмет елім, тербетсін шаттық әнмен қазақ жерін. Той бастаған қадамың құтты болсын, жалғасын дәстүріңді бөбектерің.
Құрметті ата-аналар, балалар, қонақтар! Ұлыстың ұлы күні — Наурыз мерекесін көтеріңкі көңіл-күймен өткізуге атсалысып, қатысқандарыңыз үшін зор алғыс айтамыз. Келер Наурызға төрт көзіміз түгел, уайым-қайғысыз, аман-сау болып, тоқшылықпен жетейік!
Қонақтар мерекелік дастарханға шақырылады.