Біржан өлеңі
Сабақтың мақсаты
1) Танымдық мақсат
Сәкен Сейфуллин туралы мағлұмат беру, Біржан салдың өмірі мен шығармашылығын таныстыру, Біржан өнері жайлы жан-жақты мәлімет ұсыну.
2) Дамытушылық мақсат
Оқушылардың мәтінді түсініп, дауыстап оқу дағдысын қалыптастыру; мәнерлеп оқуды, дауыс ырғағын дұрыс қоюды үйрету.
3) Тәрбиелік мақсат
Адамгершілікке баулу, эстетикалық талғамды дамыту, өнерді бағалай білуге тәрбиелеу.
Сабақ барысы
Психологиялық дайындық және өткенді қайталау
Өткен тақырыптарды еске түсіреміз: «Бала Тұрар» әңгімесі. Тұрардың мұғалімі айтқандай, «Қайталау — білімнің айнасы».
Сондай-ақ «Бала Абай» тақырыбы бойынша Абай мен Мұхтар ауылына жасаған ойша саяхатымызды жалғастырамыз. Ол жаққа жыршы, ақын келгенін еске түсіріп, бүгінгі сабақпен байланысын табамыз.
Үй тапсырмасын пысықтау
Үйге берілген «Тұрардың болашағы» тақырыбы бойынша оқушылар өз ойларын білдіреді. Бір айналым сөйлесу әдісімен кім дайын екенін тыңдаймыз.
Ой ашар және ой шақыру
Мақал-мәтелдердің мағынасын талдау
- «Бірлігі жоқ ел тозады, бірлігі күшті ел озады» — ынтымақтың құндылығын ұғындыру.
- «Саусақ ілікпей, ине ілікпейді» — істің нәтижесі әрекетке байланысты екенін түсіндіру.
«Жасырын сөз» ойыны және ребус
Оқушылар ребусты шешу арқылы жаңа тақырыпқа шығады: Біржан сал.
Негізгі бөлім: Біржан сал және Сәкен Сейфуллин
«Сал» ұғымы
Сал — сәнді киініп, ерекше жүріс-тұрысымен көзге түсетін, ел аралап ән айтатын сері әнші.
Сәкен Сейфуллин туралы қысқаша шолу
Біржан сал туралы өлеңді жазған ақын — Сәкен Сейфуллин. Сабақта оның өмірі мен шығармашылығына қысқаша шолу жасалып, шығарманың идеялық мазмұны талданады.
Көкше өңірі және сал-серілер дәстүрі
Көкше — сал-серілер шыққан қасиетті өңір. Бұл аймақта Ақан сері, Біржан сал секілді өнерпаздар өмір сүрген. Көкшетаудың табиғаты қандай көркем болса, сол өңірдің ақындары мен серілері де сондай кең, тартымды болған.
Мәтінмен жұмыс: «Біржан» өлеңі
- 1 Мұғалімнің мәнерлеп оқуы.
- 2 Оқушылардың мәнерлеп оқуы (дауыс ырғағы, екпін, пауза).
Өнермен байланыс: домбыра, айтыс және сахналық үзінділер
Сергіту сәті: домбыра не үшін қажет?
Домбыра көбіне ән айтуға, күй тартуға және айтыс өнерінде қолдануға қажет. Біржан салдың ел есінде сақталған мұраларының бірі — Біржан мен Сара айтысы.
«Біржан – Сара» операсынан тыңдалым
Операдан үзінді тыңдап, әсерімізді бөлісеміз. Сынып ішінде өнерге бейімі бар оқушылар болса, оларды да тыңдаймыз.
Біржан мен Сара айтысы туралы дерек
- Айтыс — қазақ сөз өнерінің озық үлгілерінің бірі.
- 1895 жылы қазіргі Алматы облысының Қапал–Ақсу өңірінде Біржан Қожағұлұлы мен Сара Тастанбекқызы арасында өткен.
- 1898 жылы Қазанда Жүсіпбек қожа Шайхисламұлы «Қисса Біржан сал менен Сара қыздың айтысқаны» атауымен жариялаған.
Айтыстан үзінді (мәтін)
Қызы екен Тастанбектің ақын Сара, Бәйгеден күнде келген жалғыз қара. Қыз да болса адамның жүйрігі екен, Көрмедік сөзді адамды жеке дара.
Қызы едім Тастанбектің, атым Сара, Ішінен ер қаптағай шықтым дара. Он үште домбыра алып сөз сөйлеп ем, Келемін бір сүрінбей жалғыз қара.
Көрсетілім
«Біржан сал» фильмінен (немесе қойылымнан) үзінді көріп, кейіпкер бейнесі мен өнердің қоғамдағы орнын талдаймыз.
Топтық жұмыс және бекіту
1-топ
Біржан салға сипаттама беріңіздер: мінезі, өнері, ел ішіндегі орны.
2-топ
Постер дайындап, қорғаңыздар: негізгі деректер мен түйінді ойларды топтастырыңыздар.
3-топ
«Біржан бейнесін неге теңейміз?» тақырыбында салыстырулар мен теңеулер ұсыныңыздар.
Ойын: «Суырып салма»
Берілген буындар арқылы сөз құрау және жылдам ой айту: … ой … ай … әй … ей
Еркін жазу
«Бүгін не білдім?» тақырыбында өз ойларыңызды еркін түрде жазыңыздар: сабақтан алған әсер, жаңа дерек, түйін.
Үй тапсырмасы
«Біржан» өлеңін жаттап келу.