Абай Айғыз бен Ұлжанның тел баласы
Ұйымдастыру кезеңі
Сабақ басында оқушылармен амандасу, сынып тазалығын тексеру, оқушыларды түгендеу және назарды сабаққа аудару жүргізіледі.
Мақсат
Жұмысқа даярлық қалыптастыру, ортақ тәртіп пен көңіл күйді үйлестіру.
Нәтиже
Оқушылардың зейіні шоғырланып, жаңа тақырыпқа кірісуге дайындық жасалады.
Жаңа сабақ: кіріспе және бағыт
Эпиграф
Асыл сөзді іздесең, Абайды оқы, ерінбе,
Адамдықты көздесең, жаттап ал көңілге.
Абай Құнанбаев 1845 жылғы 10 тамызда қазіргі Семей өңіріндегі Шыңғыстау баурайында, Тобықты руы ішінде дүниеге келген. Оның әкесі — Құнанбай, атасы — Өскембай, арғы атасы — Ырғызбай. Руы ішінде ықпалы зор, ел ісіне араласқан бұл әулет билік пен бітім сөздің салмағын жақсы білген.
Ырғызбайдың бірнеше ұлы болған: Үркер, Мырзатай, Жортар, Өскембай. Көнеден келе жатқан жол бойынша, Ырғызбай дүниеден өткен соң, ел игілері Өскембайды би етіп көтереді. Өскембайдың баласы Құнанбай ерте есейіп, ел ісіне араласқан.
Отбасы және тұлғалық қалыптасу
Әкесі — Құнанбай
Құнанбай (1804 ж. туған) өз тұсындағы ел билеушілердің ішіндегі қатал да салмақты тұлғалардың бірі болған. Ақыл-ойы, қажыр-қайраты, әмір жүргізудегі батылдығы және «кесек ісі» арқылы көпшілікке танылған.
Анасы — Ұлжан, әжесі — Зере
Абайдың анасы Ұлжан — сабырлы, кең мінезді, сөзге ұста кісі болған. Ал әжесі Зере — жұмсақ мінезді, ауылға қадірлі адам ретінде ел есінде қалған. Абайдың бала күнінде Зеренің құлағына өлең айтып, көңілін көтеретіні туралы дерек — ақынның ерте жастан сөз өнеріне жақын болғанын аңғартады.
Балалық мінезі мен ерекше қыры
Абай кішкентай кезінде аңқау, нанғыш, тентектеу болғанымен, басқа балалардан бір ерекшелігі — үйге келген қонақтардың айтқан әңгімесін, ертегісін ықыласпен тыңдап, жадына тоқитын. Бұл — кейінгі ақындық және ойшылдық болмысының алғашқы нышандары.
Білім жолы және ел ісіне араласуы
Абай он жасқа келгенде әкесі оны Семей қаласына оқуға береді. Кейін Ахмет Риза деген молдаға тапсырып, Абай онда үш жыл білім алады. Ол қатарлас балалардың көбінен зейінді, ұғымтал, ерекше ықыласты болған: молда бір рет оқып, түрікшеге аударғанын кітапқа қарамай-ақ жатқа айтып шығатын зеректігімен көзге түседі.
Уақыт өте келе Құнанбай Абайды ел билеу ісіне баули бастайды. Әкесі оның өзгелерден озық екенін ерте байқаған. Он үш жасында Абай ел сөзіне кірісіп, алғашында әкесінің жанында жүріп тәжірибе жинайды: кейде қасына кісі қосып, кейде жалғыз өзі даулы мәселелерге қатысты келісімге келу жолдарын үйренеді.
Қабілеті
Сөзді орнымен жұмсап, ойды көркейтіп, келістіре сөйлей білу.
Өмірлік қайшылық
Ел ішіндегі тартыс пен ру дауы ақынды талай рет еріксіз араластырған.
Шығармашылыққа ден қоюы және соңғы жылдары
Абай жасынан әдебиетке ден қояды. Дегенмен, ел ішіндегі ру тартыстары оның еркін шығармашылықпен айналысуына жиі кедергі келтіріп, түрлі өсек-аяң, жала арқылы қиындық туғызады. Ақын өмірінің ең ауыр кезеңдерінің бірі XIX ғасырдың соңына қарай айқын сезіледі: ол жылдар өткен сайын өмірден қажып, өлім туралы көбірек толғанады.
Ақынның соңғы жылдарында шығармашылық белсенділігі бәсеңдейді. 1903 жылдан бастап өлең азайып, бірте-бірте тоқтайды. 1903–1904 жылдары ұлы Мағауия ауыр науқасқа шалдығып, 1904 жылдың жазғытұрымында қайтыс болады. Бұл қаза Абайға аса ауыр тиеді: ол тұйықталып, сырқаты күшейіп, ешкіммен көп сөйлеспей қалады.
Мағауияның өлімінен кейін қырық күн өткен соң, 1904 жылғы 23 маусымда Абай 60 жасында дүниеден озды. Ақынның сүйегі Жидебайдағы қыстауының маңына жерленген.
Отбасы туралы дерек
Берілген мәліметке сәйкес, Абайдың үш жары болған: Ділдә, Әйгерім, Еркежан.
Топпен жұмыс: өлеңдер арқылы идеяны ашу
Оқушылар үш топқа бөлініп, әр топқа Абайдың бір өлеңі ұсынылады. Мақсат — мәтіннің негізгі идеясын танып, оны өзара түсіндіру және шығармашылық тапсырма арқылы бекіту.
1-топ
«Әсемпаз болма әрнеге»
2-топ
«Құлақтан кіріп бойды алар»
3-топ
«Шоқпардай кекілі бар қамыс құлақ»
Жұмыс алгоритмі
- 1 Өз орнында отырып, өлеңнің негізгі идеясын анықтау.
- 2 Топ ішінде бір-біріне түсіндіру.
- 3 Екінші топқа ауысып, түсіндіріп беру.
- 4 Өз тобына қайта оралып, түсінгені бойынша сурет салу.
- 5 Сурет негізінде әр топ өз қорытындысын сыныпқа жеткізу.
Сергіту сәті
Оқушылардың назарын қайта шоғырландыру және шаршауды басу үшін қысқа сергіту жаттығулары орындалады.
RAFT стратегиясы
Оқушылардың ой қорытуын күшейту үшін RAFT (Role–Audience–Format–Topic) тәсілі ұсынылады:
R — Role
Оқушы
A — Audience
Сынып
F — Format
Эссе, өлең, толғау, салыстыру
T — Topic
Абай Құнанбаев
Үй тапсырмасы
- 1 Ақын Абайға мінездеме беру.
- 2 Таңдаулы бір өлеңіне көркемдік ерекшелігі тұрғысынан талдау жасау.