Шертпе төкпе күйлердің орындалу ерекшелігімен таныстыру
Сабақтың тақырыбы
Шертпе күйдің шебері — Тәттімбет
Сабақтың мақсаты
Тәттімбет Қазанғапұлының өмірі туралы әңгімелей отырып, күйші-композитормен таныстыру.
Сабақтың әдістері
- Музыка тыңдау
- Ән айту
- Музыкалық сауаттылық және шығармашылық тапсырмалар
Сабақтың міндеттері
- Күй түрлерімен таныстыру
- Шертпе және төкпе күйлердің орындалу ерекшеліктерін түсіндіру
- Музыкалық қабілеттерін ашу, есте сақтау дағдыларын қалыптастыру
- Күйлер арқылы мейірімділікке, адамгершілікке, туған жер табиғатын сүюге тәрбиелеу
Сабақтың барысы
1) Үй тапсырмасын тексеру
«Күй», «күйші», «күй тарихы» деген ұғымдарды қалай түсінесіңдер?
Құрманғазы күйлері көбіне білезік буынымен орындалады: екпіні жылдам, қағысы үстірмелете келеді. Қағыс қағар тұста бас бармақ сұқ саусаққа жақын орналасады.
2) Жаңа сабаққа кіріспе
Күйлер орындалу мәнері мен құрылымдық ерекшеліктеріне қарай екі үлкен түрге бөлінеді: төкпе және шертпе. Біз жақсы білетін Құрманғазы — төкпе күйдің иесі болса, бүгін танысатын күйші-композиторымыз Тәттімбет — шертпе күйдің шебері.
Негізгі ой
Тәттімбет — өз дәуірінің көзі ашық азаматы, әлеуметтік өмірге көзқарасын күй тілімен жеткізе білген композитор.
Тәттімбет Қазанғапұлы туралы
Тәттімбет Қазанғапұлы — Қазақстанның орталық, шығыс және оңтүстік өңірлеріне кеңінен танымал, шертпе күй өнеріндегі ең ірі әрі көрнекті күйші-композиторлардың бірі.
Ол күйші ғана емес, сөзі мірдің оғындай, шешен әрі ақынжанды тұлға болған. Тәттімбет ел аралап, алыс сапарларға жиі шығады.
Аңыз-әңгіме: «Бұл дүниеде не өлмейді?»
Бір сапарында Тәттімбет туған елін, жерін сағынып, қайтып келе жатады. Жолай бір ауылда айтысып жатқан екі ақынға кезігеді. Сонда ақынның бірі: «Бұл дүниеде не өлмейді?» — деп сұрайды. Екіншісі: «Өлмейтін тау, су, ай, күн, жер», — деп жауап береді.
Тәттімбеттің жауабы
Асқар таудың өлгені — басын мұнар шалғаны,
Ағын судың өлгені — ағыны тоқтап қалғаны,
Қара жердің өлгені — үстін ақ қар басқаны,
Ай мен күннің өлгені — қарайып барып батқаны,
Тек өлмейтін шын асыл — данышпан адам айтқаны.
Екі ақын да Тәттімбеттің уәжін мойындайды да, қонақ болуын өтінеді. Бірақ Тәттімбет: «Құрметтеріңізге рахмет! Елім мен жерімді сағынып келем. Мені жолымнан қалдырмаңыздар», — деп ризашылығын білдіріп, жолын жалғайды.
«Саржайлау» күйі
Тәттімбет туған жеріне арнап күй шығарады. Бұл күйдің аты — «Саржайлау».
Музыка тыңдау
Тәттімбет — «Саржайлау».
(Бұл бөлім — тыңдалымға арналған орын. Қажет болса аудио ойнатқыш қосуға болады.)
Музыкалық сауаттылық
Шертпе күй — оң қол саусақтарымен шертіп орындалатын музыкалық шығарма.
Біліп ал!
Тұлға
Тәттімбет Қазанғапұлы — қазақтың көрнекті күйші-композиторы, шертпе күйдің шебері.
Танымал күйлері
- «Саржайлау»
- «Сылқылдақ»
- «Бестөре»
- «Көкейкесті»
Мұраның жалғастығы
Тәттімбеттің күйлерін кейінгі ұрпаққа жеткізген әйгілі күйшілердің бірі — Әбікен Хасенов.
Қорытынды сұрақтар
- Күйдің қандай түрлерін білесің?
- Біз бүгін қандай күйші-композитормен таныстық?
- Шертпе күй дегеніміз не?
- Тәттімбет сапар барысында кімдерге кезігеді?
- Тәттімбет шешендігін қалай танытады?
- Тәттімбеттің туған жеріне арнаған күйі қалай аталады?
Бағалау және үй тапсырмасы
Бағалау
Сабақтағы белсенділігіне, жауаптарының толықтығына және тыңдалым тапсырмаларын орындауына қарай бағаланады.
Үйге тапсырма
Тәттімбет туралы қысқаша мазмұндама жазу және «Саржайлау» күйі бойынша алған әсеріңді 5–7 сөйлеммен сипаттау.