Тәрбие процесінің мәні
Қазіргі қоғамдағы тәрбиенің мақсаты мен міндеттері
Тәрбие теориясы — жеке тұлғаны мақсатты әрі жүйелі қалыптастырудың мазмұнын, мақсатын, міндеттері мен жүзеге асыру тетіктерін түсіндіретін педагогиканың маңызды саласы. Қазіргі қоғамда тәрбие әлеуметтік тәжірибені ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп қана қоймай, адамның санасын, сезімін және жағымды мінез-құлқын дамытуға бағытталады.
Жоспар
- 1. Тәрбие — әлеуметтік құбылыс
- 2. Педагогика классиктерінің тәрбие мақсаты жөніндегі пікірлері
- 3. Тәрбиенің мақсат-міндеттері
- 4. Тәрбие процесінің мәні
- 5. Тәрбиенің заңдылықтары мен принциптері
- 6. Өзін-өзі тәрбиелеу және қайта тәрбиелеу
1) Тәрбие — әлеуметтік құбылыс
Тәрбие — қоғамның негізгі қызметтерінің бірі. Ол жеке адамды мақсатты және жүйелі түрде қалыптастыру процесі ретінде аға ұрпақтың жинақтаған тәжірибесін кейінгі буынға меңгертеді, сананы, сезімді және жағымды мінез-құлықты дамытады.
Ересек буын тарихи тұрғыда жинақталған білім мен тәжірибені тәрбие арқылы жас ұрпаққа береді. Тәрбие материалдық игіліктерді өндіруге қабілетті, іскер азаматтарды даярлауға бағытталуы тиіс, өйткені қоғамның басты өндіруші күші — жеке тұлға.
Адам күрделі қоғамдық қатынастарға араласа отырып, қалыптасқан идеяларды, саяси және моральдық көзқарастарды, сенімдерді, сондай-ақ адамдардың өмір сүру тәртібін меңгереді. Педагогика оқыту мен тәрбиелеу тәжірибесін қорытындылап, тұлғаның дамуына қажетті жағдайларды анықтайды.
Негізгі тұжырым
Тәрбие — қоғамның тарихи-әлеуметтік және әлеуметтік-экономикалық жағдайларынан туындайтын объективті процесс. Бала бұл процесте өз дамуына қажетті мүмкіндіктерді пайдалана білуі керек; табиғи және әлеуметтік орта оның көзқарасын қалыптастырады.
2) Тәрбие мақсаты туралы түсінік
Мақсат — белгілі бір нәтижеге ұмтылу және соған жету. Осы тұрғыдан алғанда, тәрбие мақсаты — жастарды өмірге даярлау үшін жүргізілетін тәрбие жұмыстарының нәтижесін алдын ала болжау.
Тәрбиенің мақсаты мен жүйесі мемлекеттің саясаты мен экономикасына тәуелді. Тәрбие мен қоғам қатар пайда болып, қатар дамиды: тәрбие — қоғамдық құбылыс, онсыз қоғам өмірі ілгерілемейді.
Тарихи шолу
Алғашқы қауымдық қоғамда ересектер балаларды еңбекке баулу үшін әдет-ғұрып пен салт-дәстүрді үйретті. Таптық қоғамда тәрбие мақсатын айқындау қоғамдық маңызды мәселе ретінде алға шықты.
Мемлекет және тәрбие
Әрбір мемлекет балаларға білім беру мен тәрбиені ұйымдастырудың нақты мәселелері мен әдістерін белгілейді. Мұғалім қандай тұлға қалыптастыратынын анық түсініп, мақсатты түрде жұмыс жүргізуі қажет.
3) Педагогика классиктерінің көзқарастары
К. Д. Ушинский
Өз қызметінің айқын мақсатын көрмейтін тәрбиешіні Ушинский құрылыс материалдарын бір жерге үйіп қойып, одан не салғысы келетінін білмейтін архитекторға теңейді. Тәрбиеші берілетін білім, іскерлік, дағды және тәрбиеленетін сезімдерді біліп, жоспарлы әрі мақсатты жұмыс жүргізуі тиіс.
Я. А. Коменский
Коменский тәрбие мақсаты адамның қоғамдағы алатын орнымен анықталуы керек екенін атап өтті және қоғамның болашағы тәрбиеленген азаматтарға тәуелді екенін айтты. Ол тәрбиені «адамды қалыптастыратын және жетілдіретін үйлесімді процесс» деп қарап, мақсат құрамын төмендегідей бөліктерге жіктеді:
- Ғылыми білім: адамға барлық заттарды таныту.
- Адамгершілік: өз-өзіне және әрекетіне қожалық ете білу.
- Діни тәрбие: құдайға және құндылықтарға құрметпен қарау.
- Дене тәрбиесі: тән саулығын нығайту.
И. Г. Песталоцци
Тәрбиенің мақсаты — балаға бастауыш білім беріп, еңбекке баулу, ақыл-ой және дене тәрбиесін үйлестіре отырып, жан-жақты дамыту.
А. Дистервег
Ол сословиелік және шовинистік саясатқа қарсы тұрып, мектептің міндеті — адамзатты және өз халқын сүйетін саналы азаматтарды тәрбиелеу екенін айтты.
П. П. Блонский
Тәрбие мақсаты — баланың жалпыадамзаттық және ұлттық мәдениетті меңгеруіне көмектесу, жеке тұлғаның жалпыадамзаттық идеалдарын қалыптастыру.
А. С. Макаренко және В. А. Сухомлинский
Макаренко тәрбиенің мемлекеттік міндеттері негізінде педагогикалық міндет қойып, жұмысты нәтижеге қарай бақылауға болатынын көрсетті. «Тәрбиенің негізгі мақсаты — баланы жан-жақты дамыту» қағидасын Сухомлинский тәжірибеде жүйелі жүзеге асырды.
1941–1990 жылдардағы түсінік
Педагогикалық әдебиеттерде «жан-жақты даму» ұғымына ақыл-ой тәрбиесі, политехникалық оқу және өндірістік еңбек, адамгершілік, дене және эстетикалық тәрбие салалары енгізілді.
4) Қазақ тәлім-тәрбиесіндегі мақсат
Әбу Насыр әл-Фараби
«Адамға ең әуелі білім емес, тәрбие берілуі керек. Тәрбиесіз берілген білім — адамзаттың қас жауы; ол келешекте оның өміріне апат әкелуі мүмкін» деген ойы тәрбиенің іргелі басымдығын айқындайды.
Ы. Алтынсарин
Ол еңбекті өмірдің негізгі мәні деп танып, еңбек адамның адамгершілік қасиетін арттыратынын айтты. Еңбектің шынайы қадірін еңбексүйгіш адам ғана түсінеді; ал мәнсіз бейнет адамның жігерін мұқалтады.
Абай Құнанбаев
Абай тұлғаның жағымды сапаларын қалыптастыруды мақсат етті: талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым. Сонымен қатар өсек, өтірік, мақтаншақтық, еріншектік, бекер мал шашпақ сияқты зиянды әдеттерден арылуға үндеді.
Қорытынды
Тәрбие — қоғамның дамуын қамтамасыз ететін, тарихи жағдайлармен сабақтас объективті процесс. Оның мақсаты мемлекет саясаты мен қоғамдық сұраныстарға тәуелді болғанымен, түпкі мәні өзгермейді: тұлғаны жан-жақты дамыту, қоғамдық өмірге даярлау және адамгершілік негіздерді бекіту.