Топпен жарыс
Айымжан орта мектебі
Физика пәні мұғалімі: Хабаева Г. С.
Ньютон заңдарынан біз нені білеміз?
Бұл сабақ Ньютон заңдарын қорытынды қайталау және оларды өмірлік жағдайларда, қозғалыс түрлерін талдауда, сондай-ақ есеп шығаруда дұрыс қолдануға үйретуге бағытталған.
Сабақ форматы
Түрі: Қорытынды қайталау
Типі: Топтық жарыс
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Оқушыларға Ньютон заңдарының терең мағынасын түсіндіру; заңдарды күнделікті өмірде, әртүрлі қозғалыстарды қарастырғанда және есеп шығаруда дұрыс қолдануды үйрету.
Дамытушылық
Өз бетімен жұмыс істеу дағдыларын дамыту, пәнге қызығушылықты арттыру.
Тәрбиелік
Қарым-қатынас арқылы сөйлеу мәдениетін қалыптастыру, өз ойын толық әрі нақты жеткізе білуге тәрбиелеу.
Ұйымдастыру: екі топ, бір мақсат
Ньютон заңдарын тереңірек әрі кең көлемде талдау үшін сабақта осы заңдардан туындайтын екі құбылысты қатар қарастыру көзделді. Оқушылар екі шағын топқа бөлінеді:
I топ — Импульс
Ұраны: «Аш бала тоқ баламен ойнамайды»
II топ — Инерция
Ұраны: «Тоқ бала аш болам деп ойламайды»
Бағалау қағидасы
- Әр топқа ұқсас 5 тапсырма беріледі.
- Орындауына қарай әр тапсырмаға 3, 4 немесе 5 бағасы қойылады.
- Сабақ соңында орташа баға есептеліп, топ мүшелеріне бірдей ортақ баға қойылады.
Тапсырмалар құрылымы
1-тапсырма: Ньютонның II заңы (кесте толтыру)
Әр топтан үш оқушы шығып, жеке-жеке есептеп F, m, a мәндерін табады (Ньютонның II заңы бойынша).
2-тапсырма: Ауызша сұрақ-жауап (18 сұрақ)
Ереже: жауап бере алмаса — кез келген оқушы көмектесе алады, бірақ ұпай әкелмейді.
Міндетті түрде барлық сұраққа жауап беріледі. Оқушылар айта алмаған жағдайда, күрделі сұрақтарға мұғалім түсіндіре отырып жауап береді.
- 1. Күшті қандай құралмен өлшейді? Динамометр.
- 2. Күш қандай шама? Векторлық шама.
- 3. Ньютонның I заңының тұжырымдамасын айтыңыз.
- 4. Ньютонның II заңының тұжырымдамасын айтыңыз.
- 5. Ньютонның III заңының тұжырымдамасын айтыңыз.
- 6. Инерция дегеніміз не?
- 7. Күштің өлшем бірлігі қандай? Н (Ньютон).
- 8. Ньютон заңдарында масса мен үдеу қалай байланысады? Формуласын жазыңыз.
- 9. Ньютон бірлігін ашып жазыңыз: 1 Н = 1 кг·м/с².
-
10. «Аққу, шортан, шаян» мысалы: жүгі бар арбаны әр жаққа тартады. Арба қозғала ма? Тең әсерлі күш неге тең?
Жауап: Қозғалмайды, қорытқы күш F = 0.
-
11. Желкенді қайық өзіне орнатылған желдеткіштен шыққан ауа ағынының әсерінен қозғала ала ма?
Жауап: Қозғала алмайды.
-
12. Піскен жұмыртқаны сындырмай-ақ шикі жұмыртқадан қалай ажыратуға болады?
Жауап: Айналдырғанда піскен жұмыртқа ұзақ айналады.
-
13. Қажымұқан туралы мысал: екі түйе арқанды екі жаққа тартқанда, Қажымұқан қолын жаздырмаған. «Ол екі түйенің күшіне тең күш түсірді» деген пікір дұрыс па?
Жауап: Дұрыс емес: әр қолына түсетін күш бір түйенің тарту күшіне тең.
-
14. Ұшқыш 2 км биіктікте ұшып бара жатып, «шіркей» деп ұстағаны оқ болып шықты. Мұны қалай түсіндіреміз?
Жауап: Ұшақ пен оқтың салыстырмалы жылдамдықтары шамалас болған.
-
15. Екі бала қайықтан жағаға секірді: інісі 40 кг, ағасы 60 кг. Қайсысының қайығы көл ортасына көбірек ығысады?
Жауап: Ағасының.
-
16. Стақанның бетін қағазбен жауып, үстіне тиын қойып, қағазды шерткенде тиын неге стақанға түседі?
Жауап: Инерция құбылысына байланысты.
-
17. Ескекші қайықты ағысқа қарсы жүргізгісі келді, бірақ қайық жағаға қатысты тыныштықта қалды. Қандай әсерлер теңгерілді?
Жауап: Ескекшінің күші мен өзен ағысының күші.
- 18. Кестеде F күш әсерінен алынған масса мен үдеу мәндері берілген. Осылардың қайсысына 4 Н күш сәйкес келеді?
3-тапсырма: Графиктік жұмыс
Қозғалыстың әр кезеңіне сәйкес денеге әсер ететін F күшін анықтау. Тақтаға әр топтан кезекпен үш оқушы шығып орындайды.
4-тапсырма: «Бай баласы мен жарлы баласы» сюжеттік есептері
Оқушылар ертегідегі Асан мен Үсеннің жағдайын еске түсіреді: ауылдары көшіп кеткенде, жұртта қалып қойған екі бала ауылына жеткенше өз тамақтарын өздері тауып күн көреді. Асан — бай баласы, Үсен — жарлы баласы.
Импульс — Үсен
Тұзаққа түскен құс қыл жіпті бір жағынан 15 Н күшпен тартады. Үсен екінші жағынан дәл сондай күшпен тартып тұр. Қыл жіп 20 Н керілуге шыдайтын болса, жіп үзіле ме?
Инерция — Асан
Қармаққа ілінген шортан қармақтың бір ұшын 25 Н күшпен тартады. Асан балықты судан шығарып алу үшін қармақты қандай күшпен тартуы керек?
5-тапсырма: Минхаузен хикаяларындағы қателікті табу
Әр топқа мәтін беріледі. Топ мүшелері ақылдаса отырып, оқиға ішіндегі Ньютон заңдарына қайшы тұсты тауып, түсіндіріп береді.
Импульс — «Дәл тиген оқ»
«Өзім белгілеген нүктеге келіп, біздің де, жаудың да оғы ғаламат күшпен соқтығысқанда, жаудың оғы кейін қарай ұшты. Әлгі оқ испан зеңбірекшісінің және он алты сарбазының басын жайратып тастады. Ал біздің оғымыз екі жүз матросы бар әскери кемеге тиіп, кемені суға батырды…»
Инерция — «Төбе шаш»
«Төбе шашымнан мықтап ұстап алып, бар күшіммен жоғары қарай тартып қалып едім, өзімді де, атымды да оп-оңай аман-есен алып шықтым…»
Қорытынды бөлім
Импульс
«Аш бала тоқ баламен ойнамайды»
Инерция
«Тоқ бала аш болам деп ойламайды»
Қосымша тапсырма: «аш» және «тоқ» сөздеріне синоним сөздер табу.
Айналамыздағы алуан түрлі қозғалыстар — желдің есуі, жолмен жүйткіген автомобильдер, теңізде жүзген кемелер, ауада ұшқан ұшақтар, аспандағы жұлдыздар мен алып планеталар — барлығы да Ньютон заңдарына бағынады. Күштер мен денелер әртүрлі болғанымен, Ньютон заңдары барлық күштер мен барлық денелерге ортақ. Бұл табиғаттың біртұтастығын дәлелдейді. Ньютон заңдарының небәрі бірнеше формула арқылы күрделі қозғалыстарды түсіндіруі — оның құдіреттілігінің айғағы.
Келесі қадам
Екі топтың бағалары жарияланып, келесі сабақта «Қозғалыс заңдары» тарауы бойынша бақылау жұмысы болатыны хабарланады.
Ескерту: сілтеме орнына нақты жүктеу мекенжайын (URL) енгізіңіз.