Бұқардың жырлары ылғи толғау
Музыка • 3-сынып
Жауынгер ақын — жыраулар
Бұл сабақта қазақтың ақын-жыраулары мен термешілерінің өнері, жыр мен терме жанрының ерекшеліктері, сондай-ақ халықтың музыкалық-поэтикалық мұрасы туралы түсінік кеңейтіледі.
Сабақтың мақсаттары
- 1 Қазақ халқының ақын-жырауларымен таныстыру, олардың шығармашылығы туралы кең білім беру; оқушыларды ақындық және жыршылық өнерге қызықтырып, мазмұны терең, көлемі үлкен шығармаларға ынталандыру.
- 2 Терме мен жыр туралы түсініктерін ақын-жыраулардың шығармаларымен таныстыру арқылы дамыту.
- 3 Халқымыздың музыкалық және поэтикалық мұрасына сүйіспеншілік оятып, құрметтеуге тәрбиелеу; әдет-ғұрып пен салт-дәстүр туралы түсініктерін қалыптастыру; эстетикалық әсер мен ләззат алуға баулу.
Көрнекілік
Слайдтар.
Жабдықтар
Музыкалық орталық, дыбыс күшейткіш құралдар.
Әдістер
Баяндау, сұрақ-жауап.
Пәнаралық байланыс
Әдебиет, тарих.
Сабақтың барысы
- 1 Ұйымдастыру.
- 2 Үй жұмысын тексеру (сұрақ-жауап).
- 3 Жаңа сабақ.
Үй жұмысын тексеруге арналған сұрақтар
Терме дегеніміз не?
Терме неше буынды жыр үлгісінде болады?
Термені орындайтын адамды кім деп атаймыз?
Бабаларымыз жыр-термелерінде нені жырлап, қандай өсиет айтқан?
Терменің әуені қалай аталады?
Терме қалай орындалады?
Терме қандай аспаппен орындалады?
«Он үш жаман» термесі қандай жаман қасиеттерден аулақ болуға шақырады?
Жыр, жырау, жыршы: негізгі ұғымдар
Жыр
Оқиғасы ел мен халық өмірінен алынатын, ұзақ өлең түрінде баяндалатын әңгімелі туынды. Жыр көбіне терме үлгісінде де айтылады.
Жырау
Өлең мен жырды өзі шығарып, суырыпсалма шешендікпен орындайтын өнер иесі. Жырау — әрі ақын, әрі шешен.
Жыршы
Өз жанынан жыр шығармайды; көбіне дайын мәтінді жеткізуші әрі орындаушы. Сондықтан жыршының бәрі бірдей ақын бола бермейді.
Маңызды белгі
Ән сияқты жырдың да өз әуені болады. Ол жырдың сарыны деп аталады.
1) Шығармашылық шарт
Жырау өлеңді белгілі өлшеммен өзі шығаруы керек.
2) Сөз саптауы
Терең мағыналы, көркем, нақылға толы шешен тілмен айтуы қажет.
3) Қоғамдық ой
Кейінгіге үлгі болатын салмақты пікір ұсынуы тиіс.
Толғау: жырау дүниетанымының айнасы
Жыраулар тек жыр шығарумен шектелмей, терме мен толғау да тудырған.
Жаңа термин: Толғау
Толғау — жырау дәуіріндегі әлеуметтік маңызы зор мәселелерді қамтитын, жыраудың ішкі ойы мен сезімін, өмірге және табиғат құбылыстарына көзқарасын білдіретін үгіт-насихатқа толы өлеңдер.
«Толғау» сөзі «толғану» ұғымымен байланысты.
Жыраулар батырлар ерлігін жырлаумен қатар, өз дәуірінің қоғамдық мәселелерін шешуге де ықпал еткен.
Тұлғалар: Бұқар жырау және Махамбет
Бұқар жырау Қалқаманұлы
Бұқар жырау — қазақ әдебиетінің көрнекті өкілдерінің бірі. Ол Абылай хан тұсында ханның жанында жүріп, елдің ішкі және сыртқы саясатына араласқан. Абылайдан жасы үлкен Бұқар жырау өз өмірлік тәжірибесі мен өнерін ел басқару ісімен ұштастыра білген.
Тарихи кезең
Ол «Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» аталған ауыр тарихи кезеңде өмір сүрген жауынгер жыраулардың бірі ретінде танылады.
Бұқардың жырлары көбіне толғау түрінде келеді. Ол жырларымен ел қорғаған батырларға рух беріп, жауынгерлік жігерін жанып отырған.
Махамбет Өтемісұлы
Махамбет — сауатты, көзі ашық, көргені мен түйгені мол, замандастарынан озық тұрған тұлға. Ол ақындық, жыраулық және композиторлық қырларымен де ерекшеленген үздік өнер иесі.
Оның өнерінің қалыптасуына өскен ортасы мен қалың ел ықпал етті. Бұл өңірден Құрманғазы, Дина, Дәулеткерей сияқты дарынды күйші-композиторлар шыққан.
Күрескер тұлға
Ол 1836–1837 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліске қатысып, қарапайым халықтың — жарлы-жақыбайдың, жетім-жесірдің — құқығы үшін күрескен жауынгер ақын ретінде белгілі.
Тыңдалым
Енді Махамбеттің «Адыра қалған Нарында» термесінен үзінді тыңдаймыз.
Орындалу ерекшелігі
Терме әдетте жылдам әрі жігерлі орындалады.
Музыкалық құрылым
Негізгі әуен қайталанып, мәтін мазмұнына қарай дамып отырады.
Тапсырма: тыңдау барысында терменің ырғағы мен жыр сарынын ажыратып көріңіз.