Ұлттық банк төрағасы кім
Тақырыбы: «Теңге — тәуелсіздік келбеті»
Сабақтың мақсаты
Тәуелсіз еліміздің ең алғашқы айрықша белгілерінің бірі — ұлттық валюта теңгемен тереңірек таныстыру. Ақшаның пайда болу тарихын, теңгенің айналымға енуін, оны енгізудің қажеттілігін және оның қалай әрі кімдер тарапынан жасалғанын түсіндіру. Басқа елдердің валюталарымен салыстыра отырып, ұлттық валютаның безендірілуі мен қорғаныс белгілеріне назар аударту.
Оқушылардың ақша туралы түсінігін кеңейту, белсенділігін дамыту және Қазақстанның тәуелсіз мемлекет ретінде қол жеткізген жетістіктеріне мақтаныш сезімін қалыптастыру.
Күтілетін нәтиже
- Оқушылардың ұлттық валюта — теңге туралы білімдері кеңейеді.
- «Қазақстан азаматы» деген патриоттық сезімдері нығаяды.
Көрнекілігі
- Теңгелер бейнеленген плакаттар.
- Көрмеге қойылатын өзге елдердің ақшалары мен монеталары.
- Кестелер және ұпай есептеу үшін қолданылатын материалдар.
Эпиграф
«Қазақстан теңгесі әрдайым халық игілігіне қызмет етіп, еліміздің баюына және гүлденуіне ықпал етсін». — Н. Ә. Назарбаев
Сабақтың барысы: сайыс форматы
Шара сайыс түрінде өтеді. Сынып 4 топқа бөлінеді. Әр бөлімде тапсырмалар орындалып, ұпайлар есептеледі.
Жүргізуші 1
Қайырлы күн, оқушылар! «Теңге — тәуелсіздік келбеті» атты тәрбие сағатымызды бастаймыз.
Жүргізуші 2
Қазақстан Республикасы — егеменді, тәуелсіз демократиялық мемлекет. Оның өз Ата Заңы, мемлекеттік рәміздері және ұлттық валютасы бар. Тәуелсіздік алған елдің алғашқы айрықша белгілерінің бірі — ұлттық валюта. Ол — Қазақстан Республикасы аумағында қолданылатын заңды төлем құралы.
Ұлттық валюта Қазақстан Республикасы Президентінің 1993 жылғы 12 қарашадағы Жарлығымен 1993 жылдың 15 қарашасында таңғы сағат 8:00-ден бастап айналымға енгізілді. Алғашқы теңге Англияда басылып шықты. Теңгенің шамамен 16 қорғаныс белгісі бар. Теңге — дербес ел болғанымыздың нышаны. Өзге валюталарға тәуелді болу — экономикалық тәуелділікке жол ашуы мүмкін.
«Тиыннан теңге құралады» дегендей, қаржыны ұқыпты әрі үнемді пайдаланудың маңызы зор.
I бөлім: Тарихи толғау
Тәуелсіздік және теңгенің енгізілуі
Қазақстан 1991 жылдың желтоқсанында тәуелсіздігін жариялағаннан кейін, өзінің дербес мемлекет екенін айқын көрсеткен шешімдердің бірі — төл валюта — теңгені айналымға енгізу болды. Осы кезеңнен бастап мемлекеттің экономикалық құрылымы түбегейлі жаңарып, қайта қалыптаса бастады.
1992 жылы төрт адамнан құралған дизайнерлер тобы жасақталды. Теңгенің авторлары — Тимур Сүлейменов, Қайролла Ғабжалилов, Меңдібай Әлин және Ағымсалы Дүзелханов.
«Теңге» атауының тарихи тамыры
Халқымыз «теңге» ұғымын ерте дәуірлерден-ақ пайдаланған. Бұл атау орта ғасырлардан бастау алады. VIII–IX ғасырларда әр билеушінің өз руының рәміздері бейнеленген теңгелері айналымда жүрген.
XIV ғасырдың аяғында Қазақстан аумағында Әмір Темір монеталары қолданылған. XVI–XVII ғасырларда мыс тиындардың айналымда болуы Қазақстанның Орта Азия мемлекеттерімен және Ресеймен сауда байланысын көрсетеді. Кей деректерде «теңге» атауымен байланысты орыс тіліндегі «деньги» сөзі қалыптасқаны айтылады. Ертеде теңге Түркістан мен Тараз қалаларындағы арнайы шеберханаларда соғылған.
1-тапсырма: Дұрыс/бұрысты анықтау
Әр топқа таратпа қағаз беріледі. Төмендегі сөйлемдердің дұрыстығын анықтаңыз. Әр дұрыс жауапқа — 1 ұпай.
| Сөйлем | Дұрыс | Бұрыс |
|---|---|---|
| 1. Қазақстан валютасы басқа елден әкелінеді. | □ | □ |
| 2. Ақша — халық байлығы. | □ | □ |
| 3. Теңгеде 6-ға жуық құпия белгі бар. | □ | □ |
| 4. Ұлттық теңге — дербес ел болғанымыздың белгісі. | □ | □ |
| 5. Ұлттық валютаның дизайн авторлық тобының жетекшісі — Шәкен Ниязбеков. | □ | □ |
| 6. Тиыннан теңге құралады. | □ | □ |
| 7. Ұлттық валютамыз 1991 жылғы 16 желтоқсанда айналымға енді. | □ | □ |
Ескерту: берілген тұжырымдар әдейі аралас берілген; мақсат — тарихи деректерді салыстырып, нақтылау.
Банкнот дизайны және қорғаныс белгілері
1992 жылғы 27 тамызда Ұлттық банк басқармасы теңге купюраларының үлгілерін бекітті. Алдыңғы бетіне қазақ халқының ұлы тұлғалары — әл-Фараби, Сүйінбай, Құрманғазы, Шоқан, Абайдың бейнелері салынды. Артқы бетінде ою-өрнек, табиғат көріністері және елтаңба бейнеленді.
Келесі күні валютаны өмірге әкелген суретшілер — Тимур Сүлейменов, Меңдібай Әлин, Ағымсалы Дүзелханов, Қайролла Ғабжалилов Англияға аттанды.
1993 жылдың күзінде Қазақстан ТМД елдерінің ішінде ең соңғылардың бірі болып рубль аймағынан шықты. Теңге Ұлыбританиядағы әлемге әйгілі әрі көне «Harrison and Sons» банкнот фабрикасында басылып шықты.
Теңгеде шамамен 16 қорғаныс белгісі бар. Ол заманауи ақша жасау технологиясының жетістіктеріне сүйеніп жасалған: кейбір белгілерді қарапайым көзбен аңғару қиын.
2-тапсырма: «Кім жүйрік?» сұрақ-жауап сайысы
Әр топтан бір оқушы 1 минут ішінде мүмкіндігінше көп сұраққа жауап береді. Әр дұрыс жауап — 1 ұпай.
Терминдер мен ұғымдар
- Ақшаның тұрақсыздануы, құнсыздануы — инфляция.
- Бір мемлекетте қабылданған ақша өлшемі — валюта.
- Көрсетілген (белгіленген) баға — номинал.
- Айырбас ұғымы — бартер.
- Мемлекеттік банк шығаратын қағаз ақша — банкнот.
- Жүк тасымалдауда бір елдің аумағын басып өту — транзит.
- Пайда табу мақсатымен ұзақ мерзімге қаржы жұмсау — инвестиция.
Елдер валюталары және деректер
- Қазақстан Республикасының валютасы — теңге.
- Әзербайжан валютасы — манат.
- Грузия валютасы — лари.
- Моңғолия валютасы — тугрик.
- Үндістан валютасы — рупия.
- Алғаш монеталар б.з.д. V ғасырда Ежелгі Грекияда пайда болғаны айтылады.
- Алғашқы банкноттардағы тұлғалар: әл-Фараби, Сүйінбай, Құрманғазы, Абай және т.б.
Кейбір деректер (мысалы, бағам, лауазымдар, нақты атаулар) уақыт өте өзгеруі мүмкін. Бұл бөлімді талқылау кезінде өзекті ақпаратпен салыстырып нақтылау ұсынылады.
15 қараша: ұлттық валюта күні
Ел Президентінің Жарлығымен 1997 жылдан бастап 15 қараша — төл валютамыздың туған күні әрі қаржыгерлер күні болып белгіленді.
Тілек-өлең
Түні нұрлы, ақ таңы,
Жері гүлдей бақтағы.
Ел ырысы — тайқазан,
Төл теңгеміз — қақпағы.
Қазынамыз толығып,
Болсын дәйім жолы құт!
Төл теңге — ел тірегі!
Деп құрметтер оны жұрт.
3-тапсырма: Жағдаятты шешу
Топ болып талқылап, жауапты сахналаңыз. Бағалау: 5 ұпай.
1-топқа: 1-жағдай
Биыл оқу жылында қазақ тілі оқулығы жетіспейді. Базардағы оқулық бағасы — 800 теңге. Анаңыз туыстардан оқулық тауып әкелді, бірақ ол ескі әрі жыртық. Сізге оны ұстау ұнамай тұр. Сіздің іс-әрекетіңіз қандай болады?
Назар аударатын тұстар
- Үнемшілдік пен жауапкершілік
- Оқуға құрмет
- Отбасы еңбегін бағалау
Мүмкін шешімдер
- Оқулықты ұқыптап қаптау, жөндеу.
- Сыныптастармен уақытша алмастырып пайдалану.
- Мектеп кітапханасы мен мұғалімнен қосымша нұсқа сұрау.
Қорытынды ой
Бұл жағдаят «ақша — құрал, ал білім — құндылық» екенін көрсетеді. Ең дұрыс әрекет — барды қадірлеу, қажет затты ұқыппен пайдалану және қолдағы мүмкіндікті тиімді ұйымдастыру.
Дереккөз мәтінінде көрсетілген мәліметтер негізінде өңделді. Авторлық белгі ретінде көрсетілген мекеме мен есімдер (Астана қаласы, №59 мектеп-лицейі; ағылшын тілі пәні мұғалімі Абуова Ардақ) бастапқы материалда берілген түрде сақталды.