Парсы және қазақ сөздерінен жасалған омонимдер
Лексикалық омонимдер, полисемия түрлері және жасалу жолдары
Дәріс жоспары
- Тілтанымдағы омонимия құбылысы. Көп мағыналы сөздер мен омонимдердің жасалуындағы айырмашылықтар.
- Лексикалық омонимдердің жасалуы мен түрлері. Омонимдерге ұқсас құбылыстар және сөйлеу әрекетіндегі қолданыс ерекшеліктері.
Негізгі ұғымдар
- Омоним
- Дыбысталуы бірдей, бірақ мағыналары бір-біріне қатыссыз сөздер.
- Полисемия (көп мағыналылық)
- Бір сөздің мағыналары өзара байланысып, бір негізден тарайтын құбылыс.
1) Омонимия және көп мағыналылық: айырмашылығы неде?
Лексикалық омонимдер — дыбысталуы бірдей болғанымен, ұғымы мүлде бөлек сөздер тобы. Мұндай сөздер арасында мағыналық ұқсастық не жақындық сезілмейді; керісінше, олардың бір-біріне қатысы жоқ екені байқалады.
Мысал: «ен»
- бір нәрсенің кеңдігі, жалпақтығы;
- малдың құлағына тілініп салынатын белгі;
- кең, мол (мыс.: ен дала, ен жайлау);
- ішіне кіру, өту (етістік мәні).
Мысал: «жал»
- кейбір хайуандардың желкесіне өскен қалың қыл;
- созылып жатқан биік қыраттың ең үстіңгі жота-қыры;
- жалдап істейтін жұмыс;
- төлем үшін пайдалануға берілетін орын.
Көп мағыналы сөздің белгісі
Көп мағыналы сөздің екі не одан да көп мағынасы болады және олар, әдетте, бір сөз табына қатысты келеді. Ең бастысы — мағыналардың арасында семантикалық байланыс сақталады.
Мысалы, майда сөзі: майда тас, майда шөп тіркестерінде «ұсақ, уақ» мәнін білдіреді; ал майда ұн, майда сөз, мінезі майда тіркестерінде «жұмсақ, биязы» мағынасы метафоралық тәсіл арқылы туындайды. Бұл мағыналардың бір негізден тарағаны айқын.
Полисемиядан омонимге өту
Сөз мағынасы уақыт өте келе дамып, мағыналық өрісі кеңейген сайын, мағыналар бір-бірінен алшақтай береді. Кейін бұл мағыналардың ортақ негізі ұмытылып, бір тұлғадағы, бірақ мағынасы қабыспайтын сөздер омоним сияқты дербес қолданылады.
Мысалы, жабағы сөзі бір жағынан «малдың көктемде қырқылатын жүні», екінші жағынан «алты айдан асып, қысқа іліккен құлын» мағынасында айтылады. Тарихи тұрғыда байланысты табуға болғанымен, қазіргі тілдік санада бұл байланыс көмескіленген.
Ажыратудың негізгі өлшемі
Полисемия мен омонимді ажыратудың басты жолы — семантикалық байланыстың сақталуы немесе сақталмауы.
- Байланыс сақталса — бір сөздің әртүрлі мағынасы (көп мағыналылық).
- Байланыс сезілмесе — омонимдер.
Осыған байланысты ай сөзі кейде көп мағыналы, кейде омоним ретінде түсіндіріледі: «жердің табиғи серігі, аспан денесі» және «отыз күндік мерзім» мағыналарының арақатынасы контекске қарай әртүрлі қабылданады.
2) Қазақ тіліндегі омонимдердің жасалу жолдары
1. Семантикалық даму (лексикалық тәсіл)
Ең өнімді жол — көп мағыналы сөздердің мағыналық дамуы нәтижесінде мағыналардың ажырап, омонимге айналуы.
Көк
- заттың көгілдір түсі;
- түпсіз тұңғиық аспан әлемі;
- көгеріп шыққан өсімдік.
Қақ
- шөл жерлердегі ойыстарға іркіліп қалған жауын суы;
- қайнатқан ыдыстың түбіне тұратын шөгінді.
Құндақ
- жаңа туған балаға арналған төсек-жабдық;
- мылтық ұңғысын орнататын, іші қуысталған ағаш бөлшек.
2. Фонетикалық өзгеріс арқылы бірдейлесу
Кейбір сөздер тарихи даму барысында дыбыстық өзгеріске түсіп, дыбысталуы жағынан басқа сөздермен теңесіп, жаңа омонимдік қатар жасайды.
Мысалы, атқа салатын егер сөзі тілдің дамуы барысында ортаңғы г дыбысының түсіп қалуына байланысты ер тұлғасына ауысқан. Сол сияқты бігіз («етік тігетін құрал») сөзі біз түріне келген. Нәтижесінде бұрыннан бар ер (батыр) және біз (есімдік) сөздерімен тұлғалас омонимдер пайда болған.
Сондай-ақ көптеген түркі тілдеріндегі аш, қыш, баш, құш үлгілері қазақ тілінде ас, қыс, бас, құс болып айтылады. Ш дыбысының с-ке ауысуы омонимдік қатарлардың тууына негіз болған.
3. Аффикстер арқылы жасалған туынды омонимдер
Түбір сөзге әртүрлі жұрнақтардың жалғануы нәтижесінде тұлғасы бірдей, мағынасы бөлек туынды омонимдер жасалады.
-ма/-ме, -па/-пе, -ба/-бе
- айналма: көшенің бұрылатын жері; мал ауруы
- баспа: баспа орны; тамақ ауруы
-ыс/-іс, -с
- атыс: ұрыс/соғыс; төбелес, қырқыс
- кіріc: табыс, түсім; іске араласу
-ық/-ік, -қ/-к
- ашық: аузы жабылмаған; ашығу мәні
- желік: көңіл көтеру; ұсақ бөртпе
4. Өзге тілден енген сөздермен дыбыстық сәйкесу
Кейде кірме сөздер қазақтың төл сөздерімен дыбысталуы жағынан дәл келіп, омонимдік қатар түзеді.
Араб ↔ Қазақ
- қайрат (араб): күш, жігер; пышақты қайрау (етістік негізі)
- қыдыр (араб): Қыдыр ата ұғымымен байланысты; қыдыру (етістік)
Парсы ↔ Қазақ
- көр: «көр» (бейіт) және көр- (етістік) тұлғалас
- саз: лай, батпақ; саз (музыкалық ұғым)
- жай: орын, мекен; жай- (етістік) тұлғалас
Орыс ↔ Қазақ
- жарма: ярмо және жарма (жармаланған бидай, арпа)
- көшір: кучер (атшы) және көшіру
- болыс: волость (әкімшілік атау) және болысу
- дана: «данышпан» және «экземпляр, дана»
Омонимдердің жіктелуі
Лексикалық омонимдер
Бір сөз табына қатысты болып, барлық жағдайда бірдей тұлғада айтылады.
Мысал: «жалақ»
- жемір мал;
- жел қақты болып жалана бергеннен пайда болатын ерін жарасы;
- ащылы-сортаң жер;
- медицинада: қарын түгінің түсуінен болатын кесел (язва).
Лексика-грамматикалық омонимдер
Әртүрлі сөз табына қатысты болғандықтан, түбір тұлғасында омоним болып, түрленгенде әрқайсысы өзіне тән тұлғаларға көшеді.
Мысал: «жүз»
- адамның бет-әлпеті;
- пышақ, ұстара т.б. заттардың өткір жағы;
- әлеуметтік-тарихи атау (Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз);
- тоқсан тоғыздан кейінгі сан;
- суда қозғалу, жылжу (етістік).
Аралас омонимдер
Лексикалық та, лексика-грамматикалық та омонимдердің қасиеттерін қатар қамтиды.
Мысал: «жақ»
- адам мен жан-жануардың төменгі жақ сүйегі;
- белгілі бір тұс, тарап;
- көне: садақ (жай);
- от жағу, тұтату;
- жұғып-сіңетіндей етіп үйкеу;
- жағымпаздану, жақсы көріну;
- біреуді қолдау, жақтау;
- заттың жиегі, қыры;
- бір нәрсенің жай-жапсары, жөні.
Мысал: «ақ»
- сүттің, қардың түсіндей аппақ түс;
- шын, тура, ақиқат;
- судың өз арнасымен бірқалыпты жылжуы;
- күшейтпелі мән беретін демеулік.
Омонимге ұқсас тілдік құбылыстар
Омофондар
Омофондар — айтылуы бірдей, бірақ жазылуы әртүрлі сөздер.
- көнбе — көмбе
- тұзшы — тұщы
- асшы — ащы
- болады (естілімі) — болат (қатты, асыл металл)
Омографтар
Омографтар — жазылуы бірдей болғанымен, айтылуы бірдей емес сөздер.
Мысалы, алма (жеміс) және алма (болымсыз етістік) тұлғалары, сондай-ақ салма, көрме сияқты сөздердің арақатынасы осы құбылыспен сипатталады.
Контекст және сөз ойнақылығы
Омофондар мен омографтар белгілі бір контексте, әсіресе өлең сөзде, сөз ойнақылығын (каламбур) тудыруы мүмкін.
Менің атым — қой,
Қойшыңды таңдап қой.
Қойшыңды таңдап қоймасаң,
Қой жинауыңды қой.