Сенің құқығың
Мұғалімнің кіріспе сөзі
Жасөспірімдік кезең — сындарлы өтпелі шақ. Дәл осы уақытта адам алғаш рет өз ішкі жан дүниесіне терең үңіліп, бойындағы өзгерістерді байқай бастайды. Алайда ол өзгерістердің себептері әрдайым түсінікті бола бермейді. Сондықтан жасөспірімдік дағдарыстың физиологиялық әрі психологиялық мәнін ескере отырып, қолдау мен көмек көрсету ерекше маңызды.
11–13 жасқа дейін бала үшін сыртқы орта маңызды рөл атқарады: ол айналасымен қызығушылықпен танысып, қиялы мен эмоциясын кеңінен қолданады. Ал дағдарыс кезеңінде назар ішкі әлемге ауысады: жасөспірім өз толғаныстарына үңіліп, ортадағы орнын, өз дәрежесін және бірегей болмысын түсінгісі келеді.
Нұргүлдің ойы
Жасөспірімдік жас көптеген салаларға өзгеріс әкеледі, соның ішінде денсаулыққа қатысты өзгерістер де байқалады. Бұл кезеңде физиологиялық және психологиялық өзгерістер қатар жүреді, ал олардың жиынтығы бала үшін ауыр жүкке айналуы мүмкін. Жасөспірім мұның «сынақ уақыты» екенін бірден сезіне бермейді.
Әлеуметтанушылар зерттеулеріне сүйенсек, әрбір оныншы жасөспірім осы кезеңде өзіне қол жұмсау туралы ойға барады. Әр бесіншісі: «Ештеңе де жақсы емес, үмітім үзілді, жылай бергім келеді» деп айтады. Жалғыздық сезімі қорқыныш тудырады.
Осындай сәттерде жасөспірімнің құқығын білуі және қауіпсіз қолдау жүйесінің болуы аса маңызды.
Сенің құқығың
Қазақстан Республикасы Конституциясындағы негізгі қағидалардан үзінділер
14-бап: Заң мен сот алдында теңдік
Заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне немесе өзге де жағдайларға байланысты ешкімді кемсітуге болмайды.
15-бап: Өмір сүруге құқық
Әркімнің өмір сүруге құқығы бар. Ешкімнің өз бетінше адам өмірін қиюға хақысы жоқ.
16-бап: Жеке бас бостандығы
Әркім өзінің жеке басының бостандығына құқылы. Тек заңда көзделген реттерде және сот санкциясымен ғана тұтқындауға немесе қамауда ұстауға болады. Ұсталған адамға шағымдану құқығы беріледі. Сот санкциясынсыз ұстау мерзімі 72 сағаттан аспауға тиіс.
Ұсталған, тұтқындалған немесе айып тағылған әр адам адвокаттың (қорғаушының) көмегін пайдалануға құқылы.
17-бап: Қадір-қасиет
Адамның қадір-қасиетіне қол сұғылмайды. Ешкімді азаптауға, зорлық-зомбылық жасауға, қатыгез немесе ар-намысты қорлайтын әрекеттерге ұшыратуға не жазалауға болмайды.
19-бап: Ұлтын, тілін, мәдениетін таңдау
Әркім қай ұлтқа, қай партияға және қай дінге жататынын өзі анықтауға және оны көрсету-көрсетпеуге хақылы. Әркімнің ана тілі мен төл мәдениетін пайдалануға, қарым-қатынас, тәрбие, оқу және шығармашылық тілін еркін таңдауға құқығы бар.
22-бап: Ар-ождан бостандығы
Әркімнің ар-ождан бостандығына құқығы бар. Бұл құқықты жүзеге асыру жалпы адамдық және азаматтық құқықтар мен мемлекет алдындағы міндеттерді шектемеуге тиіс.
Құрбы ортасының ықпалы
Жасөспірім өмірінде мектеп ұжымы, достары және тұрақты араласатын ортасы ерекше рөл атқарады. Ата-анамен қарым-қатынас жақсы болғанның өзінде, ата-ана достардың орнын толық баса алмайды. Құрбылар ортасы — ересек өмірдегі шынайы қарым-қатынастың, реніш пен қуаныштың алғашқы тәжірибесі. Көп жағдайда жасөспірімнің басымдықтары, құндылықтары және мінез-құлқы дәл осы орта арқылы қалыптасады.
Ситуациялық жағдайлар
Талқылау және шешім қабылдау дағдысы
1) Көшедегі көрініс
Абылай: Шыңғыс, бүгін Камалдың баласының тойы ғой. Білесің бе?
Айбек: Иә, айтпақшы, Дамирлер бүгін жиналып, той қызықтайық деген. Саған хабарласқан жоқ па?
Абылай: Жүр, онда солай барайық. Бар қызықтан құр қалмайық.
Айбек: Кеттік. Жолай Ердоcқа соғып кетейік, ол да баруы мүмкін.
Абылай: Ердоc, біз той болып жатқан жерге бара жатырмыз. Балалар да сол жақта. Бізбен жүрші.
Рүстем: Жоқ, мен алдымен ата-анама ескертуім керек. Әйтпесе алаңдап қалар.
Абылай: Ту, ата-анаңа ескертіп не қыласың? Біз секілді айтпай-ақ кете салмайсың ба? Сұрансаң, жібермей қояды.
Рүстем: Жоқ, мені жібермейді, бара алмаймын. Ол жақта ішімдік ішкен адамдар кездесіп, бір қауіпке ұшырап қалармыз.
Абылай: Онда өзің біл. Ертең «көп қызықтан қалдым» деп өкініп жүрме!
Айбек: Осы кезден бастап көшеге үйрене бермейсің бе?
Талқылауға сұрақтар
- Бұл жағдайға ата-ана ретінде сіздің пікіріңіз қандай?
- Ата-ана қай тұста қателік жіберуі мүмкін?
- Осындай жағдайда оқушылар мен ата-аналар қандай жауапкершілікке тартылуы мүмкін? (мектеп инспекторына)
2) Көршінің көмегі
Азаматша Бейсенкүл бірнеше күн бойы терезесінен екі жасөспірімді бақылап жүреді. Олар көрші қабатта тұратын Қанат пен Жомарт еді. Екі жасөспірім азамат Есеновтың көлігін айналшықтап, түртіп қарап жүрген.
Бір күні таңертең Есенов есігінің алдына шықса, көлігінің екі доңғалағы жоқ болып шығады. Мұны естіген Бейсенкүл сыртқа шығып: «Көлігіңнің доңғалағын ұрлаған — Қанат пен Жомарт. Өйткені олар көлігіңді бірнеше күн бойы айналшақтап жүрген», — дейді.
Талқылауға сұрақтар
- Бейсенкүлдің әрекеті дұрыс па?
- Мұндай жағдайда ол нақты қандай қадам жасауы керек еді?
- Дәлелсіз айыптау (жала) үшін жауапкершілік қарастырыла ма? (инспекторға)
Ата-анаға арналған қысқа бағдар
Қымбаттың кеңесі
Жасөспірімдік шақтың бір ерекшелігі — өз ісінің дұрыстығын дәлелдеуге ұмтылу. Мұны түсіну оңай емес, бірақ кейде баламен бірге тәуекелге баруға, яғни оның ойына байыппен құлақ асып, қауіпсіз шеңберде мүмкіндік беруге тура келеді. Осы арқылы сіз жақын бола түсесіз және тапқырлық танытасыз. Әзіл мен оптимизмді ұмытпаған дұрыс: жасөспірім көбіне кез келген оқиғада трагедия бардай қабылдайды.
Айғаным: жиі кездесетін өзгерістер
- Өз келбетіне және сыртқы бейнесіне қызығушылықтың артуы
- Тәуелсіздік пен еркіндікке ұмтылу
- Құрбыларымен топтасу
- Жеке кеңістікке қажеттілік және оны қызғану
- Кесіп айту, үзілді-кесілді пікірге бейімділік
- Қаталдық көрсету арқылы ішкі ренішті жасыру
Сұхбатқа арналған сұрақтар
- 1 Жасөспірімнің жауапкершілігін қалыптастыруға ата-ана ретінде ықпалыңыз қандай?
- 2 Балаңызбен жас ерекшелігіне сай еркін әрі ашық әңгімелесесіз бе?
- 3 Қазіргі кезде балалардың түнде көшеге шығуы кездеседі. Бұған байланысты қандай шара қолданасыз?
- 4 Қылмыс жасаған жағдайда жасөспірімдерге қандай жазалар қолданылуы мүмкін?
Қорытынды ой
Ардақтың өлең жолдары
Өмірің болсын десең сенің сәнді, Ойланып, айналаңа қара мәнді. Адам бол! Білімі тасқан, өнері асқан, Өзіңе сүйсіндірер басқа жанды. Салауатты мақсатың — өмір сүру, Өмірдің мағынасын керек білу. Ішімдік, нашақорлық — сенің жауың, Пайдасы сол — бұл жолдан аулақ жүру.
Мұғалімнің түйіні
Сұлтанмахмұт Торайғыров:
«Мен жігіт 15–30 арасында,
Бұл шақта көп бересі, аларым да.
Жан жағым толған мақсат, толған таңдау,
Алайын анасын ба, мынасын ба…»
Болашақта шалыс қадам баспай, өз өміріне өзі жауап беретін, ата-анасының ғана емес, елінің де азаматы болатын ұрпақ өседі деген сеніммен, бүгінгі кездесуге қатысқан ата-аналарға және құқық қорғау саласының қызметкерлеріне алғыс білдіреміз.
Кездесу аяқталды. Сау болыңыздар!