Құрылыс ойыны - балалар әрекетінің бір түрі

Ойын — мәдениет феномені

Ойын — мәдениет феномені: ол оқытады, тәрбиелейді, дамытады, көңіл көтеруге мүмкіндік береді және демалыс сыйлайды. Бала өмірін ойынсыз елестету мүмкін емес. Сондықтан педагогтар мен психологтардың негізгі мақсаты — ойын процесі арқылы баланың жан-жақты дамуына жағдай жасау, танымдық қызығушылығын арттыру, тілін дамыту.

Маңызды қағида

Ойын әрдайым оқыту мен тәрбиелеудің мазмұнына сәйкес таңдалып, баланың жас ерекшелігіне сай ұйымдастырылуы керек.

Ойын түрлері (жіктеу)

Тәжірибеде қолданылатын ойын түрлері төмендегідей:

Сенсорлық тәрбиелік ойындар
Сөздік ойындар
Табиғатпен таныстыру ойындары
Математикалық ұғымдарды қалыптастыру ойындары
Дидактикалық ойыншықтармен ойындар
Үстел-үсті ойындары
Сюжетті-рөлді ойындар
Саяхат-ойындар
Ойын-тапсырмалар
Ойын-сөйлемдер
Жұмбақ ойындар
Диалог-ойындар
Қимылды ойындар және т.б.

Сабақтағы ойын тәсілінің негізгі принциптері

Бала тапсырманы ойын ретінде қабылдағанда, қызығушылығы артып, материалды жеңіл игереді.
Ұжымдық принцип: балаларды біртұтас топ ретінде ұйымдастыру.
Жеке және топтық тапсырмаларда уақытты тиімді пайдаланып, үлгі көрсетуге мүмкіндік беру.
Әр ойын мазмұнында жаңа элемент болуы тиіс.
Балаларға «ойынның пайдасын» тікелей түсіндіру міндет емес; ойын табиғи түрде қызықты болуы керек.
Ойын — сабақтың көшірмесі емес, жаңа тақырыпқа балаларды тартатын тиімді әдіс.
Тәрбиешінің эмоциясы әрекеттің мазмұны мен оны сезінуіне сай болуы керек.
Ойын — диагностика құралы: бала ойын үстінде өз қасиеттерін табиғи түрде көрсетеді.

Маңызды ескерту

Ойын кезінде баланы мәжбүрлеуге болмайды. Ойынды бұзған балаларды сол мезетте жазалау дұрыс емес. Ойын соңында қысқаша талдау жасап, әр бала өз әрекетін бағамдап айтады.

Тілді дамытудағы ойын мен ертегінің орны

Ойын мен ертегі баланың жүрегінде қуаныш сезімін оятып, сабақтағы эмоционалдық ахуалды жақсартады. Негізгі мақсат — тек танымдық әрекетті дамыту емес, сонымен бірге жеке қасиеттерін қалыптастырып, ауызша жауап беру арқылы тілін жетілдіру.

Ойын терапиясын алғаш қолданған ағылшын психологы Анна Фрейд Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Лондондағы бомбалау салдарынан зардап шеккен балалармен жұмыс барысында оның тиімділігін көрсеткен. Бала ойын кезінде уайымын ашық көрсетіп, сөзбен жеткізе алса, қорқынышы мен мазасыздығы бәсеңдейді.

Негізгі тұжырым

Ойын — балалар үшін жай ғана сөз емес, ол — тіл. Сондықтан балаға дер кезінде назар аудару маңызды.

Ойын және қарым-қатынас: сөйлеудің табиғи кеңістігі

Жалғыз ойнап отырған бала мен топ болып ойнап жүрген балалардың жағдайы педагогикалық тұрғыдан екі түрлі. Дегенмен ойын — балалар үшін айналаны танып-білудің негізгі тәсілі.

Ойынның басты ерекшелігі — балалар үнсіз ойнамайды. Тіпті бала жалғыз болғанның өзінде өз-өзімен сөйлесіп жүреді. Ойын процесіндегі сөйлесу қарым-қатынасы үлкен рөл атқарады: балалар пікірлеседі, әсер алмасады, ойынның түпкі ниеті мен мазмұнын нақтылайды.

Ойынның құрылымдық элементтері

Ойын ережесі

Ереже ойынның өзінен туындайды: оны балалар ойлап табады немесе ересектер ұсынады.

Түпкі ниет

Балалардың нені және қалай ойнайтынын айқындайтын жалпы бағдар.

Мысалдар: «Дүкен», «Аурухана», «Ұшқыштар», «Отбасы», «Балабақша».

Сюжет пен мазмұн

Ойын әрекетінің дамуын, өзара байланысын, қатынастардың көпқырлылығын анықтайды; қызығушылық пен ынтаны арттырады.

Ойын процесінде балалар өздері-ақ қатысушылардың мінез-құлқы мен өзара қарым-қатынасын реттейтін ережелерді белгілейді. Ойын бала үшін — шынайы өмір. Сондықтан тәрбиеші ойынды ақылмен ұйымдастыра білуі керек: балаларға жақын болып, олардың сүйікті ойын қатысушысына айналғаны маңызды.

Ойын ортасын ұйымдастыру

Ойын көбіне серуен кезінде ұйымдастырылады. Сол себепті аулада арнайы құрылыстар мен нысандар (үйшіктер, «кемелер», «автобустар»), сондай-ақ құрылыс материалдары, күректер, доптар, секіргіштер болғаны дұрыс.

Ойын сабақтағы оқытумен де тығыз байланысты. Ойын ешқашан қызықтылығын жоғалтпайды, тек мазмұны мен сипаты өзгереді.

Мазмұнына қарай ойындардың негізгі түрлері

Сюжетті-рөлді ойындар

Мектепке дейінгі балаларға тән ең сипатты ойындардың бірі. Ерекшелігі — ойынды балалардың өзі құрастырады. Дербес әрекет шығармашылық сипатта болады; ойын ұзақ та, қысқа да өтуі мүмкін.

Мысал: «Дүкен» ойынында — сатушы мен сатып алушының әрекеті; «Ауруханада» — дәрігер мен науқастың іс-әрекеті.

Драматизациялық ойындар

Мазмұны, рөлдері мен ойын әрекеті әдеби шығармаға, ертегіге немесе белгілі сюжетке сәйкес құрылады. Сюжетті-рөлді ойынға ұқсас, бірақ мұнда дайын мәтін мен оқиға желісі басым келеді.

Бұл ойында балаға айқын тәсілдерді күшпен көрсетудің қажеті жоқ: ойын шын мәнінде ойын болып қалуы тиіс.

Құрылыс ойындары

Қоршаған өмірдегі құрылыстарды және соған байланысты әрекеттерді бейнелеуге негізделеді. Балалар көпір, стадион, театр, цирк сияқты ірі нысандарды құрастырады.

Мұнда олар тек көшірме жасап қана қоймай, шығармашылық шешім енгізеді, жобалық міндеттерді өздігінен орындайды.

Дидактикалық ойындар

Кішкентай балаларға тән ең тиімді оқыту формаларының бірі. Ойын өлең мен қимылды ұштастыру арқылы жүргізілуі мүмкін.

Мысалы, «Сиқырлы қақпақтың сырын ашайық» ойынында тәрбиеші балалардың зат туралы жүйелі сөйлеуін дамыту мақсатын қояды, ал ойын міндеті — қақпақтың астында не бар екенін анықтау.

Нәтиже — «тек жеңу» емес, балалардың білімді игеруі, ақыл-ой әрекетінің дамуы және қарым-қатынастағы ілгерілеуі. Мұнда назарды жұмылдыру, ерікті зейін, ережені ой елегінен өткізу сияқты дағдылар қалыптасады.

Үстел-үсті ойындары

Лото, домино, тапқырлық ойындары («Қайда не өседі?», «Бұл кімге керек?»), пазл, лего, мозаика түрлері және қимыл белсенділігін талап ететін ойындар.

Ересек топтар үшін табиғат құбылыстары, көлік түрлері, ертегі кейіпкерлері бейнеленген баспа ойындары қызықты болады: «Кім не біледі?», «Немен жүреді?», «Немен жүзеді?», «Немен ұшады?».

Қимылды ойындар

Жүгіру, секіру, өрмелеу сияқты қимылдарды жаттықтыруға және жетілдіруге мүмкіндік береді. Олар жүйке-психикалық дамуға, тұлғаның маңызды қырларының қалыптасуына да ықпал етеді.

Қимылды ойында ережелер ұйымдастырушы рөл атқарады: ойынның барысын, жүйелілігін, қатысушылар арасындағы қарым-қатынасты, баланың мінез-құлқын айқындайды. Ойындар жас ерекшелігіне сай жүргізіледі.

Қорытынды ой

Ойын балаларға сабақта да, серуенде де қажет. Тіпті бала жай демалып отырғанның өзінде, ойын әрекеті оның ойлауын, елестетуін, бақылауын іске қосады.

«Ойын — негізгі тәжірибе мен терең ойлаудың көпірі», — деген ойды педагог С. Пинжи де қолдайды: ойын — ақпарат алмасу құралы және өмірлік проблемаларды жеңуді үйренудің тиімді жолы.

Zharar.kz