Ойлы ұстаз - бала жанының зергері
Қиын бала дегеніміз кім?
«Қиын бала» ұғымы көбіне отбасындағы тәрбиелік ықпал әлсіреген жағдайда байқалады. Мұндай жағдай кейде әлеуметтік-тұрмыстық қиындықпен, кейде ата-ананың жұмыстан қолы тимей, балаға жеткілікті көңіл бөле алмауымен байланысты.
Шетелдік әдебиеттерде бұл құбылыс «девиантты мінез-құлық» ретінде сипатталады. Ал жасөспірімдердің құқық бұзушылыққа бейімділігі бар тобы жиі «қауіпті топ» (risk group) деп аталады.
Баланы жан-жақты тәрбиелеу үшін, алдымен оны жан-жақты тану қажет. Сондықтан «қиын» деген баға бермес бұрын, балада жеке басының қиындығын білдіретін белгілерді байыппен анықтау маңызды.
Себептер: отбасы, орта, мектеп
Қайырымдылық та, теріс қылық та адамға туа бітпейді. Баланың мінез-құлқы көбіне оның күнделікті көріп жүрген үлгісінен, естіген сөзінен, сезінген қарым-қатынасынан қалыптасады.
Отбасылық факторлар
- Үй ішіндегі келіспеушілік пен жанжал.
- Толық емес отбасында тәрбиелену.
- Ішімдікке салыну, балағат сөз, жағымсыз әрекеттердің жиі көрініс беруі.
- Тәрбиеге қатысты көзқарастың үйлеспеуі.
Мектеп пен әлеуметтік орта
- Оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастырудағы олқылықтар.
- Құрдастар ықпалы, шеттету, мазақ ету, жалғыздық.
- Көшедегі теріс үлгі: қылмыс, дөрекі сөйлеу, агрессия.
Маңызды ескерту
Баланы қатаң қыспақта ұстау да оның психологиясына зиян келтіреді. Қорқыту, кемсіту, шамадан тыс бақылау балада қарсы реакцияны күшейтіп, сенімнің бұзылуына әкелуі мүмкін.
Бала үлкендерден жағымды да, жағымсыз да дағдыларды жинақтайды. Егер дер кезінде дұрыс бағыт берілмесе, қоғамға жат мінез-құлық орнығып, «тәрбиесі қиын» тұлға қалыптасуы ықтимал.
Өтпелі кезеңнің ерекшелігі
Жасөспірім шамамен он үш жасқа келгеннен кейін мінез-құлқында, көңіл күйінде, қарым-қатынасында айқын өзгерістер байқалады. Бұл кезең тынымсыз, құбылмалы келеді және баланың ішкі әлеміне ерекше сезімталдықпен қарауды талап етеді.
Нені білу керек?
Мұғалім мен ата-ана баланың темпераментін, мінез ерекшелігін, уайым көздерін түсінуге ұмтылуы қажет.
Неге мән беру керек?
Баланың алаңдаушылығы, өзін бағалауы, ішкі қысымы мен эмоционалдық күйі — ерте белгі беретін маңызды көрсеткіштер.
Қалай әрекет ету керек?
Үкім шығармай тыңдау, жүйелі әңгіме құру, қажет жерде мектеп психологымен бірлесе жұмыс істеу нәтижелі.
«Қауіпті топ» және алдын алу
Өтпелі кезеңде өзіне қол жұмсау (суицид) қаупі артуы мүмкін. Мұның себептері әртүрлі: назар аудартуға тырысу, жанұядағы кикілжіңнен қашу, мұғаліммен не достармен келіспеушілік, сыныпта шеттетілу, өзін менсінбеу сезімі, достың жоқтығы, оқу жүктемесінің қысымы, емтиханнан (ҰБТ және басқа тесттерден) өте алмау қорқынышы, жауапсыз махаббат, психологиялық күйзеліс.
Танып-білудің жолдары
Бала туралы толық түсінік алу үшін жеке әңгіме жүргізу, сауал қою, ата-анамен, сынып жетекшісімен және құрдастарымен сұхбаттасу маңызды. Ең бастысы — баланың жан дүниесіне назар аудару.
Ұл және қыз мінезіндегі айырмашылық
Ұлдардың белсенділігі көбіне сыртқа шығып, шуылы көп ортада байқалады. Бұл міндетті түрде тәртіпсіздік деген сөз емес. Қыз балаларда жағымсыз қасиеттер жиі жасырын сипатта көрінуі мүмкін. Сондықтан психика мен іс-әрекет ерекшеліктерін ескере отырып бағалау қажет.
Уақыт факторы
Оқушы күніне мектепте шамамен 6 сағат болса, үйде әлдеқайда көп уақыт өткізеді. Сол себепті бос уақытты дұрыс ұйымдастыруда отбасының ықпалы ерекше.
Ұстаз бен ата-ананың рөлі: тәрбие тәжірибесі
Баланың теріс әрекетке баруы, өтірік айтуы немесе құқық бұзушылыққа жақындауы көбіне қадағалаудың әлсіреуінен және эмоционалдық қолдаудың жеткіліксіздігінен туындайды. Еңбекке ерте араласқан, отбасы ісіне көмектескен бала жауапкершілікті сезініп, теріс жолға сирек барады.
Тәрбиелік тепе-теңдік
Баланы «қорғаштай беру» де қауіпті: еңбекке баулымай, қалағанын әп-сәтте алып беруді қалыптыға айналдырған ортада бала нәрсенің құнын, маңдай тердің қадірін сезінбеуі мүмкін.
Бала арамтамақ, құқық бұзушы болып тумайды. Қиындық көбіне отбасындағы тәрбиеде кеткен олқылықтардан басталады. Ал мектеп пен ата-ана бірлесе әрекет етсе, көп мәселені ерте кезеңде-ақ жұмсартуға болады.
Ойшылдардың тұжырымдары
Баланы жан-жақты тәрбиелеу үшін оны жан-жақты білу керек.
Тәрбиеге әсер ететін нәрсе — өскен орта, ата-ана тәрбиесі. Соңғысы күшті болмаса, бара-бара адамды замандас жолдасы азғырып, не түрлі жаман мінезді жұқтыратыны белгілі.
Балаға мінез үш алуан адамнан жұғады: біріншісі — ата-ана, екіншісі — ұстазы, үшіншісі — құрдасы.
Ұлдар қаншама қаңғып жүрсе де, күрделі әрі заңсыз оқиғаларға қатысты болса да, жақсы орта мен дұрыс тәрбие оны адам етіп шығара алады.
Қорытынды ой
Жас шыбық иілгіш келетіні сияқты, бала да жақсыға да, жаманға да бейім. Үйдегі де, түздегі де әрекетіміз баланың көз алдында өтеді. Сондықтан ересектердің дағдысы, сөзі мен ісі — баланың болашағына тікелей ықпал ететін ең қуатты тәрбие құралы.