Африка өзендер мен көлдері
Сабақ тақырыбы
§48. Африканың өзендері мен көлдері
Білімділік мақсаты
Африканың өзен жүйелері, олардың негізгі типтері және көлдерінің географиясы туралы түсінік қалыптастыру. Өзен жүйесінің құрамдас бөліктерін және көлдердің маңызын меңгерту.
Дамытушылық мақсаты
Жалпы оқу дағдыларын дамыту, табиғат туралы көзқарасын кеңейту, пәнге және танымға қызығушылығын арттыру.
Тәрбиелік мақсаты
Еңбекқорлыққа баулу, өз ойын сауатты жеткізуге және қарым-қатынас мәдениетіне үйрету. Ұйымшылдықты, адамгершілік қасиеттерді және географиялық мәдениетті қалыптастыру.
Оқу құралдары мен әдістері
Оқу құралдары
- Оқулық
- 7-сынып атласы
- Жарты шарлардың физикалық картасы
- Дүниежүзінің саяси картасы
Сабақ түрі және әдістері
- Сабақ түрі: аралас сабақ
- Оқыту әдістері: репродуктивті, проблемалық
Сабақтың құрылымы
-
I кезең
Ұйымдастыру
-
II кезең
Жаңа тақырыпты меңгеру
-
III кезең
Білім мен икемділікті бекіту
-
IV кезең
Үй тапсырмасын беру
-
V кезең
Бағалау
-
VI кезең
Қорытынды
Сабақтың барысы (ұйымдастыру)
- Оқушылармен амандасу, қатысымды тексеру.
- Оқушылардың сабаққа дайындығын бақылау.
Африка: қысқаша географиялық деректер
Аумағы мен халқы
- Аумағы: 29,2 млн км² (аралдарымен бірге 30,3 млн км²)
- Халқы: шамамен 728 млн адам
- Солтүстіктен оңтүстікке: ~8000 км
- Батыстан шығысқа: ~7500 км (Сахара тұсында)
- Жағалау ұзындығы: ~30 500 км
Орналасуы мен шектесуі
- Материкті экватор сызығы кесіп өтеді.
- Солтүстігі: Жерорта теңізі
- Батысы: Атлант мұхиты
- Шығысы: Үнді мұхиты және Қызыл теңіз
- Азиямен байланысы: Суэц мойнағы (112 км)
- Еуропадан бөлінуі: Гибралтар бұғазы
Ірі шығанақтар, түбектер және аралдар
Шығанақтар
Гвинея, Сидра.
Түбек
Ең үлкені — Сомали түбегі.
Аралдар
Мадагаскар, Занзибар, Сокотра, Мафия, Пемба, Комор, Маскарен, Амирант, Сейшель; батыста — Мадейра, Канар, Жасыл мүйіс; Гвинея шығанағында — Аннабон, Сан-Томе, Принсипи, Фернандо-По.
Африканың өзендері: таралуы мен ерекшеліктері
Таралу заңдылықтары
- Өзен торы ең жиі таралған аймақтар: экватор маңы және материктің оңтүстік-шығысы.
- Шөлдерде тұрақты өзендер сирек; керісінше, құрғақ арналар — уәдтер жиі кездеседі (жаңбыр кезінде ғана толады).
- Шығыс бөлігінің көтеріңкі болуы салдарынан өзендердің басым бөлігі Атлант мұхитына ағады.
- Материк аумағының шамамен 1/3 бөлігі ішкі тұйық алапқа жатады.
- Шығыс Африкадағы өзендердің бір бөлігі Үнді мұхиты алабына қарайды.
Гидрологиялық сипат
- Кристалды жыныстардың кең таралуы және жер бедерінің көтеріңкі болуы нәтижесінде шоңғалдар мен сарқырамалар көп.
- Сондықтан өзендердің гидроэнергетикалық әлеуеті жоғары.
- Өзендердің көбі жаңбыр суымен қоректенеді.
- Экваторлық белдеудегі өзендер жыл бойы суы мол, ал басқа белдеулерде өзен деңгейі жауын-шашынның мөлшері мен түсу маусымына байланысты өзгеріп отырады.
Ірі өзен жүйелері
Материктегі ең ірі өзен жүйелеріне Ніл, Конго (Заир), Нигер және Замбези жатады.
Ніл өзені
Негізгі мәліметтер
- Ұзындығы: 6671 км
- Алабы: 2870 мың км²
- Орташа су ағымы (Асуан маңы): 2600 м³/с (жылдарға қарай 500–15000 м³/с аралығында ауытқиды)
- Бастау алуы: Шығыс Африканың таулы үстірттері (2000 м-ден жоғары)
- Құяр жері: Жерорта теңізі (атырау жасап)
Маңыздылығы
- Суару, кеме қатынасы, ауызсу мен шаруашылықты сумен қамту.
- Балық шаруашылығы.
- СЭС және бөгендер (ең ірісі — Асуан СЭС-і).
Атаулары мен салалары арқылы қалыптасуы
Ніл Рукарара өзені ретінде басталып, Кагера арқылы Виктория көліне құяды. Көлден Виктория–Ніл атауымен ағып шығады. Альберт көлінен кейін Альберт–Ніл деп аталып, Асуа саласы қосылған тұста Бахр-әл-Жебел атауы қолданылады. Бахр-әл-Газал қосылғаннан кейін Ақ Ніл (Бахр-әл-Әбияд) болады. Хартум маңында Ақ Нілге Көгілдір Ніл қосылып, сағасына дейін Ніл деп аталады.
Арнасы мен құламалары
- Жоғарғы бөлігінде ағысы қатты, арнасы шоңғалды, сарқырамалар көп.
- Ең ірісі — Мерчисон сарқырамасы (биіктігі 40 м).
- Хартум мен Асуан аралығында 6 шоңғал кездеседі.
Маусымдық режимі
- Көгілдір Ніл алабында жазғы жауын-шашын мол түседі.
- Сондықтан Нілдің төменгі ағысында жаздағы су шығыны құрғақ маусыммен салыстырғанда шамамен 5 есе артады.
- Кеме жүзетін су жолының ұзындығы 3000 км-ден асады.
Тарихи-мәдени және қоныстану маңызы
Ніл аңғары — адамзат өркениетінің ең көне мәдени ошақтарының бірі. Бүгінде Египет халқының шамамен 97%-ы Ніл аңғарында тұрады. Өзен бойында Хартум, Асуан, Каир, ал атырауында Александрия қалалары орналасқан.
Конго (Заир) өзені
Қысқаша сипаттама
-
Орналасуы
Экваторлық Африкада ағады. Алабы Заир (ДР Конго), Конго Республикасы және Ангола аумақтарын қамтиды.
-
Қайда құяды
Атлант мұхитына құяды.
-
Әлемдік маңызы
Су мөлшері бойынша Африкада 1-орында, әлемде Амазонкадан кейін 2-орында.
Өлшемдері
- Ұзындығы: 4320 км (кей деректерде 4374 км)
- Луалаба бастаудан: 4320+ км
- Чамбези бастаудан: 4700 км-ден асады
- Алабы: 3691 мың км² (кей деректерде 3822 мың км²)
Алап елдері
ДР Конго (аумақтың 60%-дан астамы), Конго Республикасы, Камерун, Орталық Африка Республикасы, Руанда, Бурунди, Танзания, Замбия және Ангола.
Өзен бөліктері
Жазықтардағы құрылымдық ерекшеліктеріне қарай үш негізгі бөлік ажыратылады:
- Жоғарғы ағыс: бастауларынан Стэнли сарқырамаларына дейін (~2100 км)
- Орта ағыс: Стэнли сарқырамаларынан Киншасаға дейін (1700 км-ден аса)
- Төменгі ағыс: шамамен 500 км
Африканың көлдері: Виктория көлі
Негізгі деректер
- Орналасуы: Шығыс Африка (Танзания, Кения, Уганда)
- Абсолюттік биіктігі: 1134 м
- Ауданы: 68 мың км²
- Ұзындығы: 320 км
- Ені: 275 км
- Орташа тереңдігі: 40 м (ең тереңі 80 м)
- Жағалау сызығы: 7 мың км-ден асады
Жағалауы мен аралдары
- Солтүстігі мен оңтүстік-шығыс жағалары — төмен және көптеген шығанақты.
- Батыс жағалауы — биігірек, тік жарлы болып келеді.
- Ірі шығанақтары: Кавирондо, Спика.
- Көптеген аралдар бар; жалпы ауданы ~6 мың км². Ең ірілері: Укереве және Сесе.
Қалыптасуы
Виктория көлі — Шығыс Африка жотасының солтүстік бөлігіндегі тектоникалық ойыста орналасқан. Көлдің солтүстік бөлігі лава ағындарының бөгеті арқылы қалыптасқан. Геологиялық даму барысында су ағыны жүйесі өзгеріп, қазіргі Ніл жүйесіне қатысты ірі тұщы су алабы ретінде орныққан.
Тақырыпты бекітуге арналған сұрақтар
-
1. Африка өзендері қандай алаптарға жатады?
-
2. Африка аумағында ішкі тұйық алап материктің қандай бөлігін қамтиды?
-
3. Неліктен көлдер Африканың шығысында көбірек шоғырланған?
-
4. Чад көлінің жағалауы неге үзік сызықтармен көрсетіледі?
Үй тапсырмасы
Оқу
§48. «Африканың өзендері мен көлдері» тақырыбын оқып, мазмұнын айту.
Практикалық жұмыс
Африканың физикалық және климаттық карталарын пайдаланып, Нигер және Замбези өзендеріне сипаттама беріңдер.
Сипаттау жоспары
-
1) Өзеннің материктегі орнын және қай алапқа жататынын анықтау.
-
2) Өзен қайдан басталады және қайда құяды?
-
3) Су жинау алабы және оның жер бедеріне тәуелділігі.
-
4) Қоректену көздері.
-
5) Өзен режимі және климатқа байланыстылығы.
-
6) Шаруашылық маңызы.
-
7) Өзеннің экологиялық жағдайы.