Қазақша рефераттар

Оқушыға домбырада орындалатын аңыз күйлер жайында терең мағлұмат беріп, аңыз күйлерді орындай білуге үйрету

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті

Балалар әуез мектебі • Домбыра сыныбы

Мұғалім: Байдаулетова Мирамкүл

Сабақтың тақырыбы

Аңыз күйлермен жұмыс жасау

Сабақтың мақсаты

Оқушыға домбырада орындалатын аңыз күйлер туралы терең мағлұмат беріп, оларды орындау дағдысын қалыптастыру.

Сабақтың әдісі

Тақырыпты түсіндіру, үнтаспаларды тыңдау, сұрақ-жауап арқылы кәсіби ойлауды дамыту.

Формасы

Жеке сабақ

Көрнекіліктер

  • Тақырыпқа байланысты жазылған ережелер
  • Күй аңызына қатысты суреттер
  • Үнтаспа
  • Домбыра аспабы

Пәнаралық байланыс

Қазақ музыка әдебиеті (әдебиет пен этнографиямен байланысын күшейту).

Сабақтың міндеттері

Білімділік

Аңыз күйлердің шығу тарихымен таныстыра отырып, күй туралы теориялық білім беру.

Тәрбиелік

Күйдің шығу тарихын түсіндіру арқылы өнерді құрметтеуге, бабалар мұрасын қастерлеуге тәрбиелеу.

Дамытушылық

Күйлерді тыңдату арқылы есту қабілетін дамыту, күйге қызығушылығын ояту және әдебиет, этнографиямен байланысын арттыру.

Сабақтың барысы

I. Ұйымдастыру кезеңі

Оқушымен амандасу, аспапты дайындау, сабақ мақсатын қысқаша таныстыру.

II. Үй тапсырмасы

Динаның «Бұлбұл» күйін жатқа ойнату. Кемшіліктерін түзетіп, қайталату.

III. Жаңа сабақ

Халық күйлерінің жанрларын, соның ішінде аңыз күйлерді кеңінен таныстыру.

«Нар идірген» күйінің аңызын баяндап, күйдің үш тармағын үнтаспадан тыңдату.

«Нар идірген» (жігіттің тартқан нұсқасы) күйін талдау: форма, өлшем, қағыс ерекшеліктері.

IV. Сабақты бекіту

Өтілген материалды пысықтау, негізгі ұғымдарды нақтылау.

Үй тапсырмасын беру және келесі сабаққа бағыт-бағдар ұсыну.

Аңыз күйлер: жанр, мазмұн және орындаушылық дәстүр

Қазақ халқының күйшілік өнері көне заманнан бері халқымызбен бірге жасасып, біте қайнасып келе жатқан асыл қазыналардың бірі. Қазақтың аспаптық музыкасы — халық күйлері — орындаушылық ерекшеліктеріне қарай төкпе және шертпе күйлер болып бөлінеді.

Жанрлық тұрғыдан халық күйлері 6 топқа бөлінеді:

  • Аңыз күйлер
  • Арнау күйлер
  • Тарихи күйлер
  • Тұрмыс-салт күйлері
  • Лирикалық күйлер
  • Тартыс күйлер

Аңыз күйлер — халықтық музыка өнерінде ертеден қалыптасқан шығармалар. Бұл күйлер арқылы халықтың тұрмыс-тіршілігі, болмыс-бітімі, ой-арманы туралы деректерді тануға болады. Күйдің сырлы сазымен қатар, егіздің сыңарындай болып ауызша айтылатын терең мағыналы аңыз әңгіме қатар жүреді.

Халық аспаптық музыкасындағы бұл құбылыс синкретикалық форма деп аталады: ауызша әңгіме мен күй сазы ажырамай, біртұтас болып орындалады.

Қобыз дәстүрі

Аң-құс, жан-жануар атауларымен байланысты көне күйлердің бір бөлігі қылқобызда орындалады: «Аққу», «Қаз», «Нар», «Қасқыр», «Жорға аю». Тыңдағанда табиғи дыбыстардың бейнелеуі айқын сезіледі.

Сыбызғы дәстүрі

Сыбызғы — көне аспаптардың бірі. Бұл аспапта да аңыз күйлер жеткен: «Салқұла», «Кербез қыз», «Аңшының зары», «Арбиян қоңыр».

Домбыра дәстүрі

Домбырада аңыз күйлер аса кең тараған: «Ақсақ құлан», «Сары өзен», «Салкүрең», «Бозайғыр», «Бозінген», «Нар идірген», «Бұлғын-сусар» және т.б.

«Нар идірген» күйі: тарихы мен дерегі

Осы сабақта біз «Нар идірген» күйіне тоқталамыз. Бұл күй Маңғыстау өңірінде болған оқиғадан туған деп айтылады. Маңғыстау жеріне Арал мен Каспий маңын мекендеген көшпелі тайпалардың көбі ат ізін салған. Мұнда ежелгі сақтардан бастап каспилер мен алаңдар, қыпшақтар мен оғыздар, моңғолдар мен қалмақтар, ноғайлар өмір сүрген.

Бұл күйді Тмат Мерғалиев 1963 жылы Маңғыстау түбегінде тұратын Борашев Орлыбайдан жазып алған.

Күй үш тармақтан тұрады. Әрі қарай аңыз желісін қарастырайық.

Күй аңызы: «Нар идірген»

Ертеде бір кедейдің жалғыз түйесі болыпты. Жазғытұрым түйесі боталап, екі күннен кейін ботасы өледі. Ботасыз қалған нар иімей, желіні сыздап, күңірене боздай береді. Бұл жағдай кедейге қатты батады.

Бір күні иесі сыртқа шығып қараса, түйенің көзінен жас парлап ағып тұр екен. Сол ауылда Әуелбек деген білгір адам болады. Түйенің иесі соған барып мұңын айтады. Әуелбек: «Оны тек сазбен иітуге болады. Бұл шебер домбырашының ғана қолынан келеді. Елге жар сал», — деп кеңес береді.

Кедей елге жар салып: «Сазбен маяны иіткен адамға сый-сияпат беремін, тіпті жалғыз қызымды да қосар едім», — дейді.

Хабар жеткен жерден талай домбырашы келеді, бірақ нар иімейді. Бір күні үш домбырашы келіп, бақтарын сынауға келіседі. Шарт бойынша маяны кім иітсе, қыз соған тұрмысқа шығуы керек. Қыз нарды құдық басына әкеліп, шелегін ұстап, саууға дайын тұрады.

Бірінші орындаушы — шал

Үлкен кісі домбыраның үнін нардың боздағанындай күңірентіп тартқанда, маяның бойы балқып, иігендей болады. Бірақ қыз желінді қысып тұрып: «Иімеді!» — деп домбыраны келесі кісіге беруді бұйырады. Бұл — шалға бармау үшін істелген әрекет.

Екінші орындаушы — жігіт

Жігіт те домбыраны күңіренте тартады. Қыз күй біраз орындалған соң, жұртқа сездірмей желінді босатып, нарды сауа бастайды. Осы нұсқа сабақта талдауға алынады.

Үшінші орындаушы — бала

Үшінші домбырашы — балаға кезек жетпей қалады. Ол өкінішін күйге қосып, «Күйдім, жандым» деген күй тартады.

Үшеуі күй тартып болған соң, өз өнеріне сенген шал: «Маяны иіткен мен едім. Егер бекер десеңіздер, әрқайсымыз күйімізді тартып, үш жаққа кетейік. Жануар кімге ботам деп еміне ереді?» — дейді.

Қыз шындықты біле тұрса да, шалдың талабын орындауға мәжбүр болады. Айтқандай-ақ, мая шалдың артынан қалмай, шапанын иіскелеп ере беріпті. Мұны көрген жұрт кімнің иіткенін анық біледі.

Сонда шал қызға: «Бұдан былай өтірікке үйір болма. Қалаған қосағыңмен бірге қартай», — деп бата беріп, қызды жігітке қосып кетіпті.

Сабақтағы тыңдалым: «Нар идірген» күйінің үш тармағы үнтаспадан тыңдатылады (шалдың, жігіттің және баланың нұсқалары).

Музыкалық талдау: «Нар идірген» (жігіттің тартқан нұсқасы)

Күйді оқушыға алдымен мұғалім өзі орындап көрсетеді. «Нар идірген» формасы жағынан буындық формадағы күйлер қатарына жатады: бас буын, орта буын, саға.

Өлшемі

6/8

Қағыс түрлері

Ілме қағыс және қара қағыс элементтері

Жұмыс бағыты

Сағаға дейінгі бөлікті талдау, фразалау мен ырғақ тазалығын орнықтыру

Сабақты пысықтау: сұрақ-жауап

Тақырыпты бекіту мақсатында оқушымен сұрақ-жауап жұмысы жүргізіледі:

  1. 1) Халық күйлері жанрлық тұрғыдан алты топқа бөлінеді.
  2. 2) Аңыз күйлер негізінен домбыра, қобыз, сыбызғы аспаптарында орындалады.
  3. 3) Жан-жануарлар мен аң-құстардың атымен аталатын көне күйлердің бір бөлігі қылқобыз дәстүрімен байланысты.
  4. 4) «Нар идірген» күйі Маңғыстау өңіріндегі оқиғаға қатысты айтылады.
  5. 5) Күйді Тмат Мерғалиев 1963 жылы Маңғыстау түбегіндегі Борашев Орлыбайдан жазып алған.
  6. 6) «Нар идірген» күйі үш тармақтан тұрады.
  7. 7) Аңыз бойынша нарды шал иітеді, ал қыз жігітке тұрмысқа шығады.
  8. 8) Күйлер үнтаспадан әртүрлі орындаушылар нұсқасында тыңдатылады (сабақта нақты орындаушы ретінде Сержан Шәкіратовтың орындауы аталады).

Бағалау және үй тапсырмасы

Оқушының орындауы бағаланып, үйге «Нар идірген» күйін сағасына дейін талдап келу тапсырмасы беріледі.