Басты дидактикалық мақсат - әрбір оқушының жоспарланған нәтижеге жетуін қамтамасыз ету
Жаңа педагогикалық технологиялар және оларды тарихты оқытуда пайдалану
Білім беру сапасын жақсартудың ең тиімді жолдарының бірі — жаңа педагогикалық технологияларды қолдану. Бұл тақырыпқа арналған еңбектер көп: олардың әрқайсысы жаңалықты түрлі қырынан талдайды, түсіндіреді және қолдану жолдарын ұсынады.
«Технология» сөзі грек тілінен шыққан, мағынасы — өнер, шеберлік. Бүгінде «педагогикалық технология» ұғымына 300-ден астам балама анықтама ұсынылған.
Педагогикалық технологияға берілген анықтамалар
В. П. Беспалько: педагогикалық технология — оқыту үдерісін жүзеге асыратын мазмұнды техника.
И. П. Волков: педагогикалық технология — оқытуды жоспарланған нәтижеге жеткізетін, қағазға түсірілген үдеріс (барыс).
В. М. Монахов: педагогикалық технология — оқушы мен мұғалім үшін қолайлы жағдай жасай отырып, оқыту үдерісін жобалаудың, ұйымдастырудың және өткізудің барлық бөлшегіне дейін ойластырылған, бірлесіп жүзеге асырылатын педагогикалық қызмет моделі.
М. В. Кларин: педагогикалық технология — педагогикалық мақсаттарға жетуге арналған тұлғалық, инструменталдық және методологиялық құралдардың жүйеленген жиынтығы және олардың ретімен қызмет етуі.
Технологияның жүйелі құрылымы
Осы анықтамаларды жинақтай отырып, оқыту технологиясы жүйелі категория екенін байқаймыз. Ол бірнеше өзара байланысты құрылымнан тұрады:
- Оқытудың мақсаты — күтілетін нәтижені нақтылау.
- Оқыту мазмұны — тақырыптың мәні мен логикалық құрылымы.
- Әсер ету құралдары — әдістер, тәсілдер, ресурстар.
- Үдерісті ұйымдастыру — сабақ формалары мен құрылымы.
- Оқушы мен мұғалім — бірлескен әрекеттің қатысушылары.
- Нәтиже — орындалған іс-әрекеттің өлшенетін қорытындысы.
Нәтижеге жетудің басты шарты
Жоспарланған нәтижеге жетудің негізгі шарты — тақырыптың немесе сабақтың мақсатын дәл әрі нақты анықтау. Оған жетудің жолдары алдын ала жобаланып, қолданылатын әдіс-тәсілдер мен құралдар барынша тиімді іріктелуі керек. Сонымен бірге нәтижені тексеру және үздіксіз бақылап отыру маңызды.
Бұл жоба қағазға түсіріледі және оны жасауға да, жүзеге асыруға да оқушылар белсене қатысады.
Тарих пәні контекстіндегі өзекті мәселе
Қазақстанда оқыту үдерісіне жаңа педагогикалық технологияларды енгізу туралы еңбектер мен журнал мақалалары жеткілікті. Алайда тарих пәнін оқытуда, әсіресе қазақ мектептерінде, тарихшылардың жаңа технологияларды пайдалану тәжірибесін жүйелі сипаттайтын материалдар әлі де аз.
Төменде сөз болатын технологиялардың барлығы «мүлде бұрын қолданылмаған» әдістер емес. Негізгі мәні — олардың жаңа тәсілмен ұйымдастырылып, жоспарланған мақсат пен нәтижеге толық жеткізуінде.
Модульдік оқыту технологиясы
Модульдік оқытудың ерекшелігі — оқулықтағы оқу материалдарының құрылымы әрдайым сәтті бола бермейді. Соның салдарынан тақырыптың оқу мақсатын жобалау да, жоспарланған нәтижеге жету де қиындық тудыруы мүмкін.
Мұғалімнің әрекеті (3–5 немесе 6–7 сағаттық тақырыптар үшін):
- тақырыпты оқушыларды қатыстыра отырып өздігінше жоспарлау;
- құрылымды өзгерту, мазмұнның логикалық байланысын күшейту;
- тақырыпты ірі бөліктерге бөліп, әр бөлікке сәйкес сабақ формалары мен әдіс-тәсілдерді белгілеу.
Бір модуль аясында дәстүрлі сабақ, лекция, семинар, қорытындылау-қайталау сабағы сияқты әртүрлі форматтар болуы мүмкін. Негізгі дидактикалық мақсат — әрбір оқушының жоспарланған нәтижеге жетуін қамтамасыз ету.
Дамыта оқыту технологиялары
Дамыта оқыту технологиялары тарихты оқытуда ХХ ғасырдың 60-жылдарынан бері қолданылып келеді. Оларды дұрыс әрі тиімді пайдаланғанда оқушылардың ойлау және танымдық қызметін дамытуға, шығармашылықпен өздігінше жұмыс істеу біліктерін жетілдіруге жағдай жасалады.
Қандай қабілеттер дамиды?
- зерделілік және қабылдаушылық;
- ойлану мен қиялдау;
- есте сақтау тұрақтылығы.
Тарих сабағына лайық тапсырмалар
- әр кезеңдегі ұқсас оқиғаларды, құбылыстарды салыстыру;
- ұқсастықтары мен айырмашылықтарын табу;
- айырмашылықтардың себептерін дәлелдеу.
Сонымен бірге көрнекті тарихи қайраткерлердің қызметін жан-жақты ашып көрсету және оларға өздігінше баға беру сияқты тапсырмалар да дамыта оқытудың әлеуетін күшейтеді.
Этнопедагогикалық мәліметтерді пайдалану
Тарих пәні — бүкіл адамзат тарихын қамтитын, көпқырлы әрі жан-жақты ғылым. Сондықтан жеке елдердің немесе мемлекеттердің тарихын оқыту барысында сол аумақта ертеден мекендеген ұлттар мен халықтарға қатысты мәліметтерді орынды қолдану маңызды.
Мұндай жұмысқа оқушыларды белсенді қатыстыруға болады: дерек жинау, салт-дәстүрге қатысты материалдарды талдау, мәдени ерекшеліктерді көрсету. Бұл — оқушыларды өзге ұлт өкілдерін құрметтеуге тәрбиелеудің тиімді жолы.
Ойын технологиясы
Тарих пәні ойын технологиясын қолдануға да қолайлы. Бұл туралы әдістемелік еңбектер бұрыннан жазылған. Дегенмен ойын технологиясы тиімді болуы үшін ол алдын ала жоспарланып, мақсаты нақты қойылып, толық жүзеге асырылып, соңында нәтижесі талдануы қажет.
Ойынның мәні
Ойын — қоғамдық тәжірибені қайта жаңғыртып, меңгертетін іс-әрекет түрі.
Ерекшеліктері
- ерікті қатысу;
- шығармашылық сипаты;
- бәсеке, жарыс элементі;
- эмоциялық белсенділік.
Атқаратын қызметтері
- әлеуметтік жағдайлармен таныстыру;
- ұлтаралық қарым-қатынасқа үйрету;
- өз мүмкіндігін іске асыруға жағдай жасау;
- қарым-қатынастың күрделі қырларын меңгерту;
- қиындықтарды жеңуге үйрету.
Түрлері
- дидактикалық ойындар;
- құрылымдық ойындар;
- мазмұндық ойындар;
- жас ерекшелігіне сай ойындар.
Ойынның маңызды қызметтерінің бірі — оқушылардың қызығушылығын оятып, оқу үдерісін жеңіл әрі тартымды ету.