Тамақты отырып жеген дұрыс

Нанға қатысты ырым-тыйымдар

• Нанды шашуға, жерге тастауға, басуға, рәсуа етуге болмайды. Дастарқанға алдымен нан қойылады. Жерде жатқан нанды алып, адам баспайтын жерге қояды.
• Таңертең нан ауыз тимей үйден шықпайды. «Асығыс болсаң да, ең құрыса нан ауыз ти» деп өсиет айтылады.
• Нанды төңкеріп қоюға болмайды — нан қасиетті дәм, онымен ойнамайды.
• Нанды бір қолмен сындырмайды. «Нанды бір қолмен тек кемтар адам сындырады» деген түсінік бар.
• Нанды не асты жамандап сөз айтпайды (қатты, шала піскен, күйіп кеткен, езіліп кеткен т.б.). Нанды, асты сынау — жұт пен ашаршылықты шақырады деген жаман ырымға жатады.

Сүт, «ақ» және құтқа қатысты ұстанымдар

• Жерге төгілген ақты (сүт, айран) баспайды. Сүт төгілген жерге тұз себеді.
• Іркітті ашық далада піспейді — «құты қашады» деп ұғынылады.
• Сауылған сүттің бетін ашық қалдырмайды. Ашық қалса шаң-тозаң, жәндік түсіп, сүт бұзылады.
• Сүтті үрлеп ішпейді — майлылығы азаяды деген түсінік бар.
• Сүттен жасалған тағамды жерге түкіру — күнә. «Ақ» — береке мен тазалықтың нышаны.
• Сүт сауатын шелекті су басына апармайды — құты кетеді дейді.
• «Ақтың» жуындысын адам жүретін жерге төкпейді.
• Малдың бірінші сауымынан алынған майды асқа қоспайды. Онымен босағаны, табалдырықтың жоғарғы жағын майлайды.
• Қымыз әкелген сабаны біржола сарқып босатпайды: түбінде міндетті түрде бір ожау болса да қымыз қалуы керек.

Дастарқан әдебі

• Қол жумай тамақ жемейді. Тамақ алдында және соңында қонақтардың қолына жылы су құйылады. Қолға су құюда оң жақтан бастап, әр саусақты жеке жуып шығады.
• Дастарқан басында жасқа қарай отырады. Ас алдымен үлкен кісінің алдына қойылады.
• Асты асықпай ішеді. Алдымен «Бисмиллаһир-рахманир-рахим» деп нанды үзіп ауыз тиіп, содан кейін өзге тағамға көшеді.
• Асты оң қолдың үш саусағымен алып, әркім өз алдынан жейді.
• Ыстық асты да, шайды да үрлеп салқындатпайды — «құты кетеді» дейді.
• Тамақты өте ыстық та, тым суық та күйінде ішпейді. Аз-аздан алып, асықпай шайнап жеген дұрыс.
• Шынтақтап жатып, түрегеп тұрып не еңкейіп отырып тамақ жемейді. Асты отырып ішкен жөн.
• Тамақ үстінде отырған адамды орнынан қозғау — әдепсіздік.
• Қонаққа тамақты зорлап жегізбейді. Әркім тәбетіне қарай, өз қалауынша жегені дұрыс.
• Тамақты, нанды қалдырмай тауысып жейді. «Жаманнан жарты аяқ ас қалар» дейді.
• Ас ішіп болған соң бірден тұрып кетпейді. Соңында ас қайырылып, бата беріледі.
• «Тойдым» демей, «қанағат» деген жөн.
• Дастарқанды аттау — әдепсіздік.
• Тамаққа қарап түшкірмейді. Ас әзірлегенде шаш түсіп кетпес үшін шашты орамалмен байлап алған дұрыс.

Дәстүрлік нанымдар мен ишаралар