ҚАЗАҚСТАН ЭКОНОМИКАСЫН БАСҚАРУ

Қазақстан Республикасының әлеуметтік-экономикалық дамуын басқаруда дербестікке ұмтылу саяси алғышарттардың қажеттілігін айқын көрсетті. 1980-жылдардың екінші жартысынан бастап бұрынғы Кеңес Одағында, соның ішінде Қазақстанда да қоғамдық-саяси ахуал қайшылықтарға толып, қоғамдық тұрақсыздық күшейді.

Орталықтың республиканың және оның аймақтарының мүдделерін елемеуі мекемелік және жергілікті мүдделер арасындағы қайшылықты тереңдетті. Бұл табиғи ресурстардың жүйесіз әрі бей-берекет пайдаланылуына жол ашып, нәтижесінде экономикалық ахуалдың шиеленісуіне әкелді.

Тұрақсыздықтың түпкі себебі жүйенің ішкі тоқырауында болды. Кеңестік жүйенің күйреу алдындағы айқын белгілері — жаппай кезек, талондық жүйенің күшеюі, ақшаның құнсыздануы. Тіпті 1993 жылдың соңына дейін дербес экономикалық саясат толық қалыптаса қойған жоқ.

Әлемдік тәжірибе көрсеткендей, шаруашылық жүргізу жүйелерінің ішінде ең тиімділерінің бірі — нарықтық экономика. Ол еңбекті ынталандыруды жетілдіреді, өнім өндірушілердің экономикалық дербестігін қамтамасыз етеді, монополияға жол бермеуге бағытталады және өндірісті тұтынушы сұранысына бейімдейді.

Қазақстанда терең және батыл өзгерістерді жүзеге асыру үшін нақты құқықтық әрі институционалдық алғышарттар қажет болды. Осы бағыттағы шешуші қадамдар ретінде 1990 жылғы 25 қазанда қабылданған «Қазақстанның мемлекеттік егемендігі туралы Декларация» және 1993 жылғы 28 қаңтардағы алғашқы Конституция аталды.

Кейін 1991 жылғы 16 желтоқсанда қабылданған «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» конституциялық заң және 1995 жылғы 30 тамыздағы Конституция елдің әлеуметтік-экономикалық дамуында ерекше орын алып, саяси-экономикалық үдерістерді басқарудың іргетасын бекітті.

Тәуелсіз экономиканың негізі ретінде жерге және оның қойнау байлықтарына, су ресурстарына, өсімдіктер мен жануарлар әлеміне, тарихи-мәдени құндылықтарға, материалдық және қаржылық ресурстарға, өндірістік және өндірістік емес объектілерге қатысты мемлекеттің айрықша құқығы атап көрсетілді.

Қазақстан экономикасы мемлекеттік реттеудің субъектісі ретінде қарастырылды. Мұнда дербес қаржы-несие жүйесін құру, мемлекеттік бюджетті қалыптастыру, салық және кеден жүйесін ұйымдастыру шешуші басқарушылық функциялар қатарына кірді.

Республика экономикасын басқару жүйесінің әдістемелік негіздерінің бірі — өзін-өзі басқару мен өзін-өзі қаржыландыру тұжырымдамасы. Ол өзін-өзі басқаруға көшудің теориялық алғышарттарын жүйелей отырып, стратегиялық мақсаттардан бастап меншік қатынастарына, қаржылық базаға, баға белгілеуге, әлеуметтік және аймақтық саясатқа, инвестицияларға, табиғатты пайдалануға дейінгі кең ауқымды бағыттарды қамтиды.

Тұжырымдаманың өзекті өзегі — жергілікті ресурстарды пайдалануда аймақтардың құқықтарын кеңейту арқылы халықтың өмір сүру сапасын арттыру. Яғни бұл құжат теориялық қана емес, тәжірибелік мәнге де ие болды.

Тұжырымдаманы іске асыру басқару саласындағы өзекті мәселе болғандықтан, 2000 жылы екі заң жобасы ұсынылды: «Қазақстан Республикасындағы жергілікті мемлекеттік басқару туралы» және «Қазақстан Республикасындағы жергілікті өзін-өзі басқару туралы».

Бірінші заң Конституцияға сәйкес жергілікті мемлекеттік басқару саласындағы қоғамдық қатынастарды реттейді: жергілікті өкілді және атқарушы органдардың құзыретін, қызметін ұйымдастыру тәртібін және мәслихат депутаттарының құқықтық мәртебесін айқындайды.

Заңға сәйкес жергілікті мемлекеттік басқару — тиісті аумақта мемлекеттік саясатты жүргізу және оны дамыту мақсатында, заңмен белгіленген құзырет шегінде жүзеге асырылатын әрі сол аумақтағы істің жай-күйіне жауапты қызмет.

Экономиканы тұрақтандыру мақсатында Үкімет нарыққа өтудің тұжырымдамасын әзірледі. Ол мемлекеттік және экономикалық егемендік қағидаларына сүйеніп, стратегиялық бағыттарды белгіледі.

Нарықтық экономика өз заңдылықтарымен кезең-кезеңімен ілгерілейді. Сондықтан өтпелі кезең нақты міндеттерге бөлінді.

«Қазақстан–2030» бағдарламасында стратегиялық мақсаттарға жету үшін ұзақ мерзімді жеті басымдық белгіленді. Әр басымдық бойынша бір жылдық, үш жылдық, кейін бес жылдық жоспарлар арқылы нақты іс-қимылдар жүйелі түрде іске асырылуы тиіс.

Мемлекеттің дамуымен бірге аймақтардың және олардың билік органдарының рөлі артады. Бұл тек жергілікті ерекшелік емес, әлемдік үрдіс. Оған әлеуметтік фактордың және адам капиталының маңызы, аймақаралық байланыстардың ұлғаюы, еңбек ресурстарының жылжымалылығы, өндіріс құрылымы мен инфрақұрылымның күрделенуі, территориялық еңбек бөлінісінің тереңдеуі және халықаралық маңызының артуы әсер етеді.

Бұл үрдіс екі бағытты талап етеді: біріншіден, мемлекет пен аймақтар арасында басқару функцияларын қайта бөлу және қайта қарастыру; екіншіден, мемлекеттік территориялық басқару мен жергілікті өзін-өзі басқарудың тиімді үйлесімін табу.

Қазақстан үшін де бұл заңды: мемлекеттік тәуелсіздікті нығайту экономикалық дамыған аймақтарсыз және кеңейтілген әлеуметтік инфрақұрылымсыз мүмкін емес. Сондықтан егемен мемлекеттің аймақтық саясатын нақтылау — стратегиялық міндет.