Қазақша рефераттар

Зейінді шоғырландыруды дамыту жаттығулары

Қызылорда облысы, Қазалы ауданы, Әйтеке би кенті • №7 «Балдырған» балалар бақшасы

Бұл материалды балабақша әдіскері Қалжанова Рахима Сыдыққызы мектеп жасына дейінгі балалардың зейін қасиеттерін зерттеуге және дамытуға арналған әдістемелік ұсыным ретінде ұсынады.

Мектепке дейінгі кезең: зейін, ес және қиялдың даму логикасы

Мектепке дейінгі шақта зейіннің, естің және қиялдың дамуында көптеген ұқсастықтар байқалады. Ерте жаста бала әрекеті көбіне төңіректі жалпы бағдарлауға, заттарды практикалық түрде зерттеуге (ұстау, аудару-төңкеру, қарау) сүйенеді. Бұл кезеңде бала жаңа бейнелерді саналы түрде құрастыруды, есте сақтауды немесе зейінді әдейі шоғырландыруды толық меңгеріп үлгермейді.

Сондықтан сәбилік шақта зейін, ес және қиялдың басым бөлігі ырықсыз, алдын ала жоспарланбаған сипатта көрінеді. Дегенмен, мектепке дейінгі кезеңде бұл үдерістер біртіндеп күрделеніп, баланың тәжірибесі кеңейген сайын сапалық өзгерістерге жақындай түседі.

Бетбұрыс қашан болады?

Белгілі бір уақытқа дейін біз негізінен сандық өзгерістерді ғана байқаймыз: зейіннің шоғырлануы мен тұрақтылығы артады, есте сақтау ұзақтығы ұзартады, қиял көріністері көбейеді. Алайда нақты бетбұрыс балаға жаңа іс-әрекет түрлері ұсынылып, ересектер тарапынан жаңа талаптар қойылғанда пайда болады.

Жаңа міндеттердің пайда болуы

  • Белгілі нысанға зейінді шоғырландыру және оны ұстап тұру
  • Материалды есте сақтау және кейін оны жаңғырту
  • Ойынның, суреттің немесе әңгіме желісінің логикасын құру

Тәсілдерді игеру

Осы міндеттерді шешу үшін бала ересектерден үйренген амалдарды қолданады. Дәл осы кезде зейін, ес, қиял арнайы әрекет ретінде қалыптаса бастайды және біртіндеп ерікті, алдын ала ойластырылған сипат алады.

Зейіннің жас ерекшелік динамикасы

Мектепке дейінгі шақтың басында баланың зейіні көбіне айналадағы заттарға және сол заттармен орындалатын әрекеттерге бағытталады. Жаңа нәрсе пайда болса, зейін тез соған ауысады. Сондықтан ұзақ уақыт бір іспен үздіксіз шұғылдану жиі кездеспейді.

Тұрақтылықтың артуына мысалдар

Ойын

Мектепке дейінгі балалар бір ойынды 30–50 минут ойнаса, 5–6 жаста ойын уақыты 1,5 сағатқа дейін созылуы мүмкін.

Тыңдау

Әңгіме, ертегі тыңдағанда зейін тұрақтылығы артады, бала негізгі ойды ұзағырақ сақтай алады.

Суретті қарау

Мектепке дейінгі шақтың соңында суретті қарау ұзақтығы шамамен екі есеге артып, 6 жастағы бала детальдарды нақтырақ ажыратады.

Дегенмен, осы кезеңдегі негізгі өзгеріс — баланың өз зейінін меңгере бастауы: зейінді саналы түрде белгілі нысандарға бағыттау, тәсілдерді қолдана отырып зейінді ұстап тұру. Ықтиярлы зейін өздігінен қалыптаспайды; оның бастаулары баланың жеке тәжірибесінен тыс, көбіне ересектердің ұйымдастырушы ықпалында жатады.

Ересектің рөлі және сөйлеудің құралы

Ықтиярлы зейін ересектердің баланы жаңа әрекет түрлеріне тартуы және арнайы құралдар арқылы зейінді бағыттап, ұйымдастыруы нәтижесінде қалыптасады. Ересек адам баланың зейініне басшылық жасай отырып, кейін сол тәсілдерді баланың өзі қолдана алуына жағдай жасайды.

Ең әмбебап құрал — сөйлеу

Ересектер баланың зейінін сөздік нұсқаулар арқылы ұйымдастырады. Мысалы: «Мұнараны тұрғызу үшін алдымен дөңгелекшелердің ең үлкенін таңда. Дұрыс. Енді үлкені қайсы — тауып көр».

Уақыт өте келе бала қажетті нәтижеге жету үшін зейін салуы керек нысандарды сөз арқылы өзі белгілей бастайды. Тапсырманы орындау барысында нұсқауды іштен қайталау жиілеп, өзін-өзі реттеу дағдысы қалыптасады.

Мектепке дейінгі шақта бала ықтиярлы зейінді меңгере бастаса да, бүкіл кезең бойы ырықсыз зейін басым болып қала береді. Сондықтан мектепке дейінгі оқыту баладан үздіксіз күш салуды талап ететін тапсырмаларға ғана құрылмайды: ойын элементтері, әрекет формаларын жиі ауыстыру, өнімді іс-әрекет түрлері зейінді жоғары деңгейде ұстауға көмектеседі.

Зейінді дамытуға арналған жаттығулар

1) Зейінді аудару қабілетін дамыту

Мақсаты: зейіннің аударылуы, бөлінгіштігі және жылдамдығын дамыту, сондай-ақ сөздік қор мен танымдық белсенділікті арттыру.

  1. Жануар сөзін естісе — шапалақтау

    Балаға әртүрлі сөздерді айтыңыз: «үстел, кереует, кесе, қарындаш, дәптер, кітап, шанышқы…». Келісім бойынша бала жануарды білдіретін сөзді естігенде алақанын соғады. Егер шатасса, тапсырманы қайта түсіндіріп, баяу қарқынмен қайталаңыз.

  2. Өсімдік сөзін естісе — орнынан тұру

    Келісілгендей, бала өсімдікті білдіретін сөзді естігенде орнынан тұрады.

  3. Екі шартты біріктіру

    Жануар сөзі — шапалақ, өсімдік сөзі — орнынан тұру. Жаттығуды жеке балаға да, топпен жарыс түрінде де өткізуге болады.

2) Зейінді шоғырландыруды дамыту

Мақсаты: зейіннің шоғырлануы мен тұрақтылығын күшейту.

Дайындық

  • 10–15 айырмашылығы бар екі сурет жұбы
  • Бірнеше аяқталмаған сурет
  • Қисынсыз мазмұнды (сәйкессіз) суреттер
  • Жартылай боялған үлгілер

Тапсырмалар

  1. 1 Сурет жұптарындағы барлық айырмашылықтарды атау.
  2. 2 Аяқталмаған суреттерде не жетіспейтінін айту немесе қисынсыз суреттерден сәйкессіздікті табу.
  3. 3 Бірінші бөлігі боялғандай етіп, суреттің екінші бөлігін дұрыс бояу.

Нәтижені бағалау

Әр тапсырма бойынша көрсеткіштер тіркеледі: дұрыс табылған айырмашылықтар саны, аталған жетіспейтін бөлшектер мен сәйкессіздіктер саны, сондай-ақ дұрыс боялған элементтер саны.