Қазақша рефераттар

Бала өзі қалаған спорт түрімен шұғылдануға құқылы

Адам құқығы — бала құқығын қорғаудан басталады

Адамның дүниеге келген сәтінен бастап-ақ оның өмірін, денсаулығын және қауіпсіздігін қорғайтын құқықтық негіз бар. Бұл ұстаным халықаралық құжаттар арқылы бекітіліп, кейін ұлттық заңнамада нақты тетіктермен толықты.

Негізгі халықаралық кезеңдер

  • 1948 — Адам құқықтарының жалпыға бірдей декларациясы (10 желтоқсан).
  • 1959 — Бала құқықтары декларациясы.
  • 1989 — Балалар құқықтары туралы Конвенция (20 қараша), бүгінде оған 191 мемлекет қатысады.

Қазақстандағы құқықтық негіз

  • 2002 — Қазақстанда «Балалар құқықтары туралы» заң қабылданды (тамыз).
  • Заң 9 тараудан, 53 баптан тұрады.
  • Осы нормаларды сақтау — қоғам алдындағы ортақ жауапкершілік.

Конвенция деген не?

Конвенция — белгілі бір арнайы мәселелер бойынша мемлекеттер арасында жасалатын халықаралық келісім. Балалар құқықтары туралы Конвенция балалардың қауіпсіз өмір сүруі, дамуы және құқықтарының қорғалуы мемлекеттердің міндеті екенін айқындайды.

Заң — қоғамның негізгі тірегі

Қоғам — бұл өзіміз. Сондықтан заң талаптарын білу және сақтау күнделікті өмірдегі көптеген келеңсіздіктің алдын алады. Заңға бағыну, тәртіп бұзушылыққа бармау, өз міндетін уақытында орындау — мемлекеттің негізгі құжаты саналатын Конституцияны құрметтеудің бір көрінісі.

Н.Ә. Назарбаевтың ойы:

«Конституция — ел рәміздерінің бірі. Сондықтан негізгі заңды елдің туы, әнұраны, елтаңбасы секілді қадірлеу, құрметтеу — біздің парызымыз».

Бала құқығын кім қорғайды?

Баланың құқықтары мен заңды мүдделері заңмен бекітіледі. Оларды қорғауды ата-аналар, қорғаншылық және қамқоршылық органдары, сот, прокурор жүзеге асырады. Заң баланы зорлық-зомбылықтан, ар-намысын кемсітуден және ата-аналар тарапынан болатын қиянаттан қорғайды.

Қорғау шаралары

Қазақстанда баланың мүддесін қорғау үшін ата-аналарды ата-ана құқықтарынан айыру немесе баланы тәрбиелеу құқығын шектеу сияқты заңдық шаралар да қарастырылған.

Бала — мүліктік құқықтардың да иесі

Бала мүліктік құқықтарға ие. Әдетте бұл құқықтар ата-анасының және отбасы мүшелерінің оны асырау міндетімен тығыз байланысты. Алимент, зейнетақы және жәрдемақылар ата-ананың атына түскенімен, ол қаражат баланы асырауға, оқытуға және тәрбиелеуге жұмсалуға тиіс.

  • Сыйға немесе мұраға алған мүлікті өз меншігіне алу құқығы бар.
  • Еңбекпен айналыса отырып, жеке еңбегінің кірістерін алуға құқылы.
  • Белгілі жағдайларда тұрғын үйдің (пәтердің) иесі бола алады.

Мемлекет бала туған кезде жәрдемақы төлейді, ал көпбалалы отбасылар әртүрлі әлеуметтік қолдау тетіктері арқылы қорғалады.

Халықаралық құқық бойынша «бала» деген кім?

Күнделікті өмірде «бала» ұғымына әртүрлі жастағыларды жатқызамыз: бесіктегі нәресте, балабақшаға барған бүлдіршін, бастауыш сынып оқушысы, жеткіншек. Ал Конвенцияның 1-бабында анық әрі нақты өлшем берілген:

18 жасқа толмаған әрбір адам — бала.

Демек, 18 жасқа толмаған жеткіншек те, жасөспірім де Конвенцияда көрсетілген құқықтарды пайдалана алады.

Баланың даралығы: есім, тегі, әкесінің аты

Конвенцияға сәйкес әрбір бала өзінің даралығын сақтауға құқылы. Даралықтың негізгі белгілеріне есімі, тегі және әкесінің аты жатады. Есім ата-анасының келісімі бойынша беріледі. Дегенмен, таңдауда баланың мүддесі бірінші орында тұруы тиіс: оны келемежге қалдыратын немесе ыңғайсыз жағдай туғызатын есімдерден аулақ болған жөн.

Ұлттық дәстүр

Әкесінің аты ұлттық дәстүрге сай әкесінің есімімен жазылады. Ата-ананың қалауына қарай «ұлы», «қызы» қосымшалары қолданылуы мүмкін.

Ерекше жағдайлар

Егер әкесінің аты қос есімнен тұрса, ата-ананың қалауымен есімнің бір бөлігі көрсетіледі. Әкесі белгісіз болғанда, анасының нұсқауымен әке ретінде адамның есімі жазылып, тегі анасының тегімен берілуі мүмкін.

Конвенциядан негізгі қағидалар

  • Мемлекет әрбір баланың аман-сау өсіп, жан-жақты дамуын қамтамасыз етуге міндетті.
  • Бала дүниеге келгеннен кейін тіркелуге, есім және азаматтық алуға құқылы.
  • Әрбір бала өз отбасында, ата-анасымен бірге өмір сүруге құқылы.
  • Ешкім баланы ата-анасынан негізсіз ажырата алмайды.
  • Мектепте кінәлі болған жағдайда да баланы ұрып жазалауға, кемсітіп-қорлауға болмайды.
  • Бала тынығуға және мәдени демалуға құқылы.
  • Әрбір баланың ой-пікір, ар-ождан және дін еркіндігіне құқығы бар.
  • Бала өзі қалаған спорт түрімен шұғылдануға құқылы.
  • Бала денсаулығын сақтауға және емделуге құқылы.
  • Бала өз ойын еркін айтуға құқылы.

Білім алу құқығы

Білім беру — баланың дамуының өзегі. Құқықтық құжаттарда білімнің қолжетімділігі, міндеттілігі және адам тұлғасын кемелдендірудегі рөлі атап көрсетіледі.

Негізгі қағидалар (Декларацияның 26-бабы және ҚР Конституциясының 30-бабы)

  1. 1 Бастауыш білім баршаға міндетті, ал техникалық және кәсіптік білім көпшілікке қолжетімді болуы керек.
  2. 2 Білім беру жеке тұлғаның кемелденуіне және халықтар арасындағы өзара түсіністік пен достыққа ықпал етуі тиіс.
  3. 3 Ата-аналар балалары үшін білім беру түрін таңдауға құқылы.
  4. 4 Қазақстан Республикасының азаматтары тегін орта білім алуға міндетті.

Әрбір баланың жақсы оқып, өмірге қажет жаңа әрі пайдалы білім алуға құқығы бар. Құқық әрдайым жауапкершілікпен қатар жүреді: ол адамға игі іс жасау үшін беріледі, ал өзіне де, өзгеге де зиян келтіретін әрекеттерге тыйым салынады.

Біліп жүрейік

1 маусым

Халықаралық балаларды қорғау күні

20 қараша

Дүниежүзілік балалар күні

10 желтоқсан

Адам құқығы күні