Орыс ханның ұрпағы, Барақ ханның кіші ұлы
Мемлекеттің негізін қалаушылар – Керей мен Жәнібек
Бұл сабақ Қазақ хандығының дербес мемлекет ретінде қалыптасуына негіз болған хандар мен тарихи оқиғаларды жүйелі түсіндіруге бағытталған. Материал оқушылардың саяси құбылыстарды талдап, қорытынды жасау дағдысын дамытуға және тұлғалық-адамгершілік құндылықтарын нығайтуға ықпал етеді.
Білімділік
Қазақ хандығының құрылуына түрткі болған тұлғалар мен оқиғалар туралы нақты түсінік қалыптастыру.
Дамытушылық
Ойлау белсенділігін арттыру, саяси оқиғаларды өз бетінше тұжырымдай білуге бағыт беру.
Тәрбиелік
Керей мен Жәнібек тұлғалары арқылы жауапкершілік, елжандылық, бірлік құндылықтарын бекіту.
Сабақтың форматы мен ресурстары
- Сабақтың түрі: аралас.
- Әдісі: СТО технологиясы әдістері.
- Көрнекілігі: карта, интерактивті тақта, БАҚ материалдары.
Ұйымдастыру және кері байланыс
Кері байланыс үлгісі: «Сен маған, мен саған». Оқушылар төмендегі сұрақтарға жауап бере отырып, кестені толтырады.
Талқылауға арналған сұрақтар
- 1 Қазақстанда Қазақ хандығының құрылуы қарсаңындағы жалпы жағдай қандай еді?
- 2 Біртұтас қазақ мемлекеті құрылуының алдында этникалық жағдай қалай сипатталды?
- 3 Экономикалық даму Қазақ хандығының құрылуына қалай ықпал етті?
Қазақ хандығы құрылуы қарсаңындағы жағдай
Саяси жағдай
Ақ Орда ыдырап, бірнеше хандық пен ұлыстар пайда болды. Олардың өзара жер мен билік үшін талас-тартысы ел ішінде берекесіздік туғызды.
Этникалық жағдай
Қазақстандағы ру-тайпалардың тілі, діні, ғұрпы мен салт-санасы жағынан ұқсастығы басым болды. Алайда саяси бытыраңқылық бір ұлттық мемлекетті құруға мүмкіндік бермеді.
Тайпалардың шоғырланған аймақтары
- Шығыс Дешті Қыпшақ
- Оңтүстік Қазақстан
- Жетісу
Экономикалық жағдай
Тайпалар жартылай көшпелі және отырықшы егіншілікпен айналысты. Шаруашылықтың әр саласы өзара тығыз байланыста дамыды. Ұлы Жібек жолы сауда-саттықтың жандануына әсер етті.
Қызығушылықты ояту: тұлғаларды топтастыру
Оқушылар «Жәнібек» және «Керей» ұғымдарын топтастырып, XV ғасырдың саяси кеңістігіндегі орны мен рөлін сипаттайды. Негізгі уақыт межесі: XV ғасырдың басы – 1470 жылдар.
Жәнібек хан туралы қысқаша дерек
Жәнібек хан — Қазақ хандығының негізін қалаған хандардың бірі. Ол Орыс ханның ұрпағы, Барақ ханның кіші ұлы. XV ғасырдың 50-жылдарына дейінгі өмірі мен қызметі туралы нақты дерек аз сақталған.
Негізгі рөлі
1457–1458 жылдары Кереймен бірге Қазақ хандығының негізін қалады; Керейден кейін хандық билікті жалғастырды.
Билік кезеңі
Керей ханнан кейін 1465–1466 жылдардан бастап 1470 жылдардың басына дейін Қазақ хандығының екінші ханы болды.
Тарихи алғышарттар және көшу себептері
1428 жылы Ақ Орда ханы Барақ қайтыс болғаннан кейін Дешті Қыпшақтағы саяси билік Әбілқайыр ханға көшті.
1457 жылдың жаз соңында Әбілқайыр хан Сығанақ түбінде қалмақтардан жеңіліс тапқаннан кейін, Керей мен Жәнібек қарамағындағы ұлыстарымен Моғолстанға қоныс аударады.
Көшуге қатысты түсіндірмелер
- Аңыздық нұсқа: Қобыланды батыр мен Ақжол бидің арасындағы дау-жанжал.
- Жазба деректер: қалмақтарға қарсы әскер жинау жөніндегі жарлыққа бағынбау және 1457 жылғы жеңілістен кейін екі сұлтанға төнген қауіп-қатер.
1457 жылдың күз соңында көшіп келген ұлыстар Шу өзенінің төменгі бойында қыстап, 1458 жылдың ерте көктемінде Керейді ақ киізге көтеріп, хан сайлайды.
1465–1466 жылдары Керей хан қайтыс болғаннан кейін, хандық билік Жәнібекке өтеді. Осы кезеңде Қазақ хандығының саяси тұтастығы күшейіп, дербес мемлекеттілік нышандары айқындала түсті.