Қазақша рефераттар

Қой қандай түлік

Сабақтың тақырыбы: «Төрт түлігім – ырысым»

Бұл ашық тәрбие сағаты оқушылардың төрт түлік туралы білімін тереңдетіп, ұлттық таныммен байланыстырып, мәнерлеп оқу дағдысын және актерлік қабілетін дамытуға бағытталған.

Сабақтың мақсаты

  • Төрт түлік туралы өлеңдер, мақал-мәтелдер, ырым-тыйым сөздер, жұмбақтарды жаттау.
  • Мәнерлеп оқуға дағдыландыру, актерлік қабілетін дамыту.
  • Төрт түлікті құрметтеуге, күтіп-бағуға тәрбиелеу.

Көрнекіліктер

  • Мақал-мәтелдер, сызбалар.
  • Төрт түліктің суреттері және одан алынатын өнімдер мен киімдер.
  • Ертегі сахналауға қажетті заттар.

Кіріспе: мақалдар арқылы тақырыпқа шығу

Сабақ басында оқушылар тақтадағы мақалдардан жасырын сөздерді тауып, негізгі ұғымға келеді.

Жасырын сөзді тап:

… — түлік төресі. (түйе)

… — түлік патшасы. (жылқы)

Мал өсірсең, … өсір, өнімі оның көл-көсір. (қой)

Малды бақсаң, … бақ, сүт кетпейді шарадан. (сиыр)

Негізгі сұрақ

Жылқы, түйе, қой, сиырды бір сөзбен қалай атаймыз?

Жауап: төрт түлік

Төрт түлікке жатады

Ешкі, сиыр, қой, жылқы, түйе.

Неліктен «төрт түлік» деп аталады?

Өйткені халқымыз бұл малдың сүтін, етін, жүнін, терісін және күшін (көлік ретінде) кеңінен пайдаланған. Төрт түлік дене бітіміне қарай екіге бөлінеді:

Ірі қара

Түйе, сиыр, жылқы — денесі ірі болғандықтан және көлік ретінде де пайдаланылған.

Ұсақ мал

Қой мен ешкі — өрісі бір болғандықтан жиі бірге айтылады, көбіне бір төл ретінде есептеледі.

Төрт түліктен алынатын өнімдер мен пайда

Түйе сүті

Түйе сүтінен балқаймақ әзірленеді, ал сүтті ұйытып шұбат алынады. Шұбат — шипалы сусын. Маңғыстау облысындағы Тұщыбек санаториясында өкпе ауруларын емдеу кезінде шұбатты пайдаланатыны айтылады.

Ешкі сүті

Ешкі сүті жеңіл әрі құрамдық тұрғыдан ана сүтіне жақын болғандықтан, кейде нәрестеге ана сүтінің орнына беріледі.

Жылқы сүті

Жылқының сүті саумал деп аталады. Саумалды ашытып қымыз дайындайды. Қымызды өкпе ауруына, асқазанға пайдалы сусын ретінде қолданады. Жылқы етінен қазы жасалып, жал-жая дайындалады.

Сондай-ақ жылқы майын сүйек дұрыс бітпегенде, буын-сыныққа қатысты халық емінде пайдаланған.

Жүн, тері және тұрмыстық бұйымдар

Мал терісінен қамшы, етік, тон, бас киім тігілген. Жүнінен киіз үй жабдықтары (бау-басқұр, алаша), үзік, туырлық, іргелік, текемет басылған. Жүннен тоқылған киімдер (жемпір, телпек, қолғап, байпақ) өте жылы болады.

Рухани мұра: сөз өнері мен таным

Ата-бабаларымыз төрт түлікке арнап өлеңдер, жұмбақтар, мақал-мәтелдер, жаңылтпаштар, ән-күйлер, санамақтар шығарған. Баланы еркелеткенде де «құлыншағым», «ботам», «қозым» деп, төрт түлік атауларымен байланыстырып сөйлеген. Сонымен бірге төрт түліктің жүріс-тұрысына қарап ауа райын болжаған.

Сабақ форматы: сайыс сабақ

Оқушылар екі топқа бөлініп, бірнеше кезең бойынша білімін, тапқырлығын және шығармашылығын сынға салады. Әділ бағалау үшін қазылар алқасы белгіленеді (оқу ісі, тәрбие ісі және бірлестік жетекшілері).

I кезең: «Таныстыру»

Әр топ басшысы өз тобының атауын және ұранын таныстырады.

1-топ: «Аруана»

Білім мен өнер жиып бойымызға,
Жеңісте алда көріну ойымызда.
Төрт түліктің төресі — «Аруана» деп,
Атадық біз тобымызды.

Қазаққа тән мінезі бар бойында,
Асықпай-ақ жетер өз ойына.
Аруанадан үйреніп сабырлықты,
Алдарыңа келдік сайысуға.

2-топ: «Сәйгүліктер»

Сайыс болса — біздің сабақ түріміз,
Сайысуға келіп тұрмыз бүгін біз.
Амандасып келіп тұрған сіздермен,
Ерен жүйрік «Сәйгүліктер» тобымыз.

Төрт түліктің патшасы — жылқы,
«Ер қанаты — ат» деседі халқымыз.

Бағалау

Әр кезең ұпаймен бағаланады. Ұпай саны тапсырманың дәлдігі мен орындау сапасына қарай қойылады.

II кезең: «Білгенге — маржан, білмегенге — арзан!»

Әр топ төрт түлікпен белгіленген ұяшықты таңдап, сұрақтарға жауап береді.

  1. 1.Төрт түлікке нелер жатады?
  2. 2.Ірі қара төлдерін ата. Неліктен «ірі қара» деп атайды?
  3. 3.Ешкі мен қой неге үнемі бірге аталады?
  4. 4.Қойдың жасына қарай атауларын айт.
  5. 5.Төрт түліктің пірлерін ата.
  6. 6.Түлік баласын қалай сүйеді?
  7. 7.Түлікке байланысты ырым-тыйым сөздер білесің бе?
  8. 8.Жылқы жасына қарай қалай аталады?
  9. 9.Төрт түлікке байланысты қандай тақпақтар білесіңдер?
  10. 10.Сиыр жасына қарай қалай аталады?
  11. 11.Төлдер баласын қалай сүйеді?
  12. 12.Жылқының сүті қалай аталады? Одан не алуға болады?

III кезең: «Жалғастыр» (мақал-мәтел)

Бір топ мақалдың басын айтады, екінші топ жалғастырады. Кейін топтар орын ауыстырады. Ұпай мақалдың дұрыс және толық айтылуына қарай қойылады.

1-топ мақалдары

  • Мал өсірсең, қой өсір, өнімі оның көл-көсір.
  • Қойдың сүті қорғасын, қойды ұрған оңбасын.
  • Сиырлының үйі — айран, сиырсыздың үйі — қайран.
  • Бақырауық демесең, бағалы көлік түйе ғой.

2-топ мақалдары

  • Әңгіме бұзау емізер, бұзау таяқ жегізер.
  • Жалғыз ешкі лақтап, уызына жарытпас.
  • Қасапшыға мал қайғы, қара ешкіге жан қайғы.
  • Екі қошқардың басы бір қазанға сыймайды.

IV кезең: «Жүз бір жұмбақ»

Екі топ бір-біріне жұмбақ жасырады. Шешімін таппаған топ ұпай алмайды. Әр жұмбаққа — 1 ұпай.

Ереже

  • Жұмбақ нақты әрі түсінікті қойылады.
  • Жауап бірден айтылып, дәлелденеді.
  • Уақыт сақталады.

V кезең: «Ертегілер еліне саяхат»

Әр топ алдын ала дайындаған ертегісін сахналайды. Бағалау оқушылардың әртістік шеберлігіне, рөлді жеткізуіне және топтық үйлесіміне қарай қойылады.

1-топ ертегісі

«Ақылды лақ»

2-топ ертегісі

«Сымбатты сиыр жайлы хикая»

Талдау

Ертегі кейіпкерлерінің жағымды және жағымсыз әрекеттері аталып, қайсысынан үлгі алу керектігі, қай әрекеттің дұрыс еместігі талданады.

VI кезең: «Білімді мыңды жығады, білекті бірді жығады»

Бұл кезеңде топ басшыларына жедел сұрақтар қойылады.

  1. 1.Үй жануарлары мен төрт түліктің айырмашылығы неде?
  2. 2.Малға байланысты тыйым сөздерді айт.
  3. 3.Сиыр сүтінен қандай өнімдер дайындалады?
  4. 4.Адамдар төлге қандай қамқорлық жасайды?
  5. 5.Қымыздың қандай пайдасы бар?
  6. 6.Қой қандай түлікке жатады?
  7. 7.Жылқыдан қандай өнімдер алынады?
  8. 8.Төлді қалай шақырады?
  9. 9.Неліктен түйе, сиыр, жылқы, қой, ешкі «төрт түлік» деп аталады?
  10. 10.Шұбат қай түліктің сүтінен алынады?

VII кезең: «Үй тапсырмасы»

Әр топ үйден әкелген тағамының қай түліктен алынғанын және қалай дайындалатынын түсіндіреді.

Мысалдар (тағамдар мен дайындалуы)

Бұжы

Малдың іш майынан жасалады: майды ұсақтап турап, бұрыш, тұз, ұн қосып араластырады. Су құйып илеп, ішекке (бүйенге) салып, суда пісіреді. Жарылып кетпеуі үшін алдын ала тесіп қояды.

Қуырдақ

Етті турап жуып, майға қуырады. Үстіне тұз бен туралған пияз қосады.

Брынза

Сиыр сүтін қозының мәйегімен ұйытып, арнайы қалтаға құйып, үстінен салмақ салып сарысуын шығарады. Кейін тұзды суға салып, жетілдіреді.

Ірімшік

Ұйытылған сиыр сүтін қазанға салып, сарысуы бөлініп, суы сарқылғанша қайнатады. Тәттілеу болсын десе қант қосады, кейде нанмен бірге жейді.

Қорытынды және марапаттау

Барлық кезеңнің ұпайы есептеліп, жеңімпаз топ марапатталады. Белсенді қатысқан оқушыларға мақтау қағаздары тапсырылады. Марапаттау рәсіміне оқу ісінің меңгерушісіне сөз беріледі.

Қорытынды сұрақтар

  • Бүгінгі сайыста не туралы әңгіме қозғадық?
  • Төрт түлік бізге қажет пе?
  • Ендеше, төрт түлікті құрметтеп, күтіп-бағуымыз керек пе?

Түйін

«Төрт түлігім – ырысым» — ата-баба мұрасын танытатын, еңбекті қадірлеуге және жан-жануарға жанашырлықпен қарауға тәрбиелейтін тағылымды сабақ.

Ашық тәрбие сағаты осымен аяқталады. Қонақтарға уақыт бөліп келгені үшін алғыс айтылады.