ШОҚАН УӘЛИХАНОВ
(1835—1865)
«Еуропаға ашқан терезе»: Шоқан (Мұхаммедханафия) Шыңғысұлы Уәлиханов
Шоқан Уәлиханов — XIX ғасырдың екінші жартысында қазақ даласында қалыптасқан демократиялық-ағартушылық мәдениеттің тұңғыш әрі талантты өкілдерінің бірі. Ол өз дәуіріндегі орыс прогресшіл ғылымы, әдебиеті мен мәдениеті дәстүрінде тәрбиеленіп, сан алуан ғылым салаларын алғашқылардың қатарында зерттеген ғалым. Оның философия, этнография, тарих, экономика, құқық, география, фольклор және әдебиет теориясына қатысты құнды еңбектері мен ой-пікірлері сақталған.
Өмірбаяны және алғашқы тәрбиесі
Шоқан 1835 жылдың қараша айында қазіргі Қостанай облысындағы Құсмұрын бекетінде дүниеге келген. Балалық шағы мен ата қонысы Көкшетау өңіріндегі Сырымбет тауының баурайында өтті.
Әкесі Шыңғыс, ұлы атасы Уәлихан өз уақытында Қазақстанның Ресейге қосылуын жақтап, орыс елімен байланысқа арқа сүйеген адамдардың қатарында болған. Шоқан әуелі ауыл мектебінде мұсылманша хат танып, кейін орыс мектебінің тәрбие жүйесінде өсіп-жетілді.
Негізгі дерек
1847—1853 жылдары Шоқан Омбыдағы Кадет корпусында оқыды. Бұл оқу орны оның болашақтағы ғылыми-шығармашылық бағытын қалыптастыруда айрықша рөл атқарды.
Ұстаздар ықпалы және дүниетанымының кеңеюі
Екінші курстан бастап-ақ Шоқан таңдаулы ұстаздарымен жақын қарым-қатынас орнатты. Оған әсіресе орыс тілі мен әдебиеті тарихының оқытушысы Костылецкий және тарих пәнінің оқытушысы Гонсевский ерекше ықпал етті.
Костылецкий сабақтарын Белинский идеялары негізінде жүргізсе, Гонсевский әр елдің азаттық жолындағы күрес тарихын көбірек әңгімелейтін. Осы ықпал нәтижесінде Шоқан орыс және әлем әдебиетінің озық үлгілерін, орыс революционер-демократтарының еңбектерін үздіксіз оқыды.
Ол Пушкин, Гоголь, Лермонтов, Герцен, Белинский сияқты орыс классиктерін, сондай-ақ Батыс әдебиетінен Диккенс, Теккерей, Руссо шығармаларын және «Современник» журналын тұрақты оқып, қоғамдық өмір мен әдеби ағымдардың бағытын аңғара алатын саналы тұлға ретінде қалыптасты.
«Өзінің орыс жолдастарын басып озып, Шоқан тез жетілді... Оған талайлар назар аударды. Ол сондай қабілетті еді және оқу орнына түспей тұрып-ақ сурет сала білетін».
Зерттеушілік қабілетінің оянуы
Шоқанның зерттеушілік қабілеті кадет корпусында оқып жүргенде-ақ айқын көрінді. Жазғы демалыстарда ол ел ішіндегі аңыз-әңгімелерді, халық жырлары мен поэмаларын жазып алумен шұғылданды. Алғашқы қағазға түскен мұралардың бірі — «Қозы Көрпеш—Баян сұлу» жыры.
1852 жылы Костылецкийдің көмегімен Шоқан көрнекті шығыстанушы, Петербург университетінің профессоры И. Н. Березинмен танысады. Березин Шоқан жинаған қазақ ауыз әдебиеті нұсқаларын, соның ішінде «Қозы Көрпеш—Баян сұлу» жырын қабылдап, өз кезегінде оны көне жазба ескерткіштерді зерттеу ісіне тартады.
Маңызды тұжырым
Шоқанның замандастары оның білімдарлығын үлгі тұтты. Ол жолдастарының Еуропа мәдениетіне бет бұруына себепші болып, көпшілік үшін «Еуропаға ашқан терезе» іспетті тұлғаға айналды.
«Бізден жасы кіші болса да, өзімізбен салыстырғанда, ол үлкен сияқты еді... Жалпы жолдастарына, соның ішінде маған, ол еріксіз “Еуропаға ашқан терезе” сияқты болды».
Қызмет жолы және экспедициялар
1853 жылы 18 жасында кадет корпусын тәмамдаған Шоқан Омбыда әскери қызметте қалдырылады. Бір жылдан кейін ол Батыс Сібір мен Қазақстанның солтүстік-шығыс өңірлерін басқаратын генерал-губернатор Гасфорттың адъютанты болып тағайындалды.
Қызметін атқара жүріп, Шоқан Орта Азия халықтарының тарихын, этнографиясы мен географиясын зерттеуге белсене кірісті. Ол Орталық Қазақстанды, Жетісу мен Тарбағатайды аралап, қазақ халқының тарихы, әдет-ғұрпы, діни ұғымдары туралы мол материал жинады.
Кейін қырғыз елін зерттеу экспедицияларына қатысып, қырғыздар мен Ұлы жүз қазақтарының тарихы мен этнографиясына қатысты деректерді толықтырды, ауыз әдебиеті үлгілерін жазып алды. Бұдан соң Құлжа қаласына барып, Жоңғария тарихын зерттеумен шұғылданды. 1857 жылы қырғыз еліне қайта сапар шекті.
Осы сапарлар негізінде жазылған еңбектер
- «Жоңғария очерктері»
- «Қырғыздар туралы жазбалар»
- «Қазақтың халық поэзиясының түрлері туралы»
- «Ыстықкөл сапарының күнделіктері»
- «Қытай империясының батыс провинциясы және Құлжа қаласы»
Бұл еңбектерді орыс ғалымдары жоғары бағалады: онда жергілікті халықтардың тарихы, мәдениеті, әдебиеті мен әдет-ғұрыптары жүйелі түрде талданады. Табиғат пен тұрмысты Шоқан аса шебер суреттегендіктен, орыс достары оны «қазақтар туралы жазатын орыс әдебиетшісі» деп атаған.
Әдебиет туралы көзқарастары
Шоқанның демократиялық-ағартушылық көзқарасын айқындауда оның зерттеулері ерекше мәнге ие. Ол қоғам өмірінің дамуы мен болашағына орыс революционер-демократтарының ұстанымдары тұрғысынан қарап, сонымен қатар бұл идеяларды өз халқының тіршілігі мен көркемдік дамуының нақты жағдайларына лайықтай білді.
Әдебиет мәселелеріне келгенде, Шоқан әр халықтың әдебиетін оның қоғамдық-әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарастырды. Қазақ поэзиясының халықтық сипаты туралы ойлары да осы көзқарастан туындайды.
«Бұл халықтың ертеден өзіне тән тұрмысында есте қалдырмаған бірде-бір маңызды оқиғасы, бірде-бір тамаша адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін суырып салма ақындар мен жыршылар жыр етсе, екінші біреулерінің атын кейінгі ұрпақ есінде ұмытылмастай етіп белгілі бір сыбызғышы не қобызшы музыканттар қалдырып кеткен».
Аңыз, ертегі және тарихилық
«Оңтүстік Сібір руларының тарихы туралы ескертпелер» еңбегінде Шоқан халық аңыздары мен ертегілерінің түп-негізін өмірмен, шындықпен байланыстыра түсіндіреді. Ол миф пен ертегінің көркемдік сипатын жоққа шығармай, әрбір сюжеттің түбінде тарихи-әлеуметтік тәжірибе жататынын атап өтеді.
«Егер Гомердің поэзиялық аңыздарынан, Геродоттың ел аузынан жинаған ертегілерінен аздап болса да тарихилық тапсақ, егер өмірді қаншама бұрмалап баяндағанмен, әрбір ертегінің негізінде шындық жатады десек, қазақтардың бір-біріне жалғасып жататын аңыздарында, өмір бейнесінде, қазіргі әдет-ғұрпында бұрынғы ата-бабаларының тарихи мәні бар оқиғалары жататынына күмәнданбауымыз керек».
Ауыз әдебиеті, ақындар және «көшпелі мәдениет жоқ» деген дауға жауап
Шоқан еңбектерінде ауыз әдебиетінің таңдаулы үлгілерін жасаған әрі жырлап жеткізген Орынбай, Шөже, Жанақ, Арыстанбай, Нұрымбай сияқты ақындардың есімдері аталады. Ол олардың бірқатарынан халық әдебиеті үлгілерін жазып алып, осы материалдарға сүйене отырып қазақ өлеңдерінің халықтық табиғаты жөнінде салмақты пікірлер түйіндеді.
Осы деректер негізінде Шоқан көшпелі елдердің мәдениеті жоқ деп санайтын және оны менсінбейтін кейбір еуропалық ғалымдардың үстірт көзқарасына қарсы шықты. Ол көшпелі халықтарда жазба да, ауызша да мұраның мол екенін, суырып салма поэзияға бейімділік көшпелі жұрттың айрықша белгісі екенін дәлелдеп көрсетті.
«Көшпелі елдерді аң тәрізді жауыз тобыр санап, бет алды жүрген тағылардың есебінде түсінетін жалған ұғым қазірдің өзінде де Еуропада үстем болып келеді... Ал шындығына келгенде, сол “тағылардың” көбінің жазба түріндегі немесе ауыз әдебиеті, аңыз-әңгімелері бар. Өлеңге, әсіресе суырып салма өлеңге, бейімділік барлық көшпелі елдердің өздеріне тән ерекшелік деуге болады».
Салыстырмалы фольклортану: байланыстар мен ұқсастықтар
Қазақ ауыз әдебиеті мұраларын жинап, зерттей жүріп, Шоқан олардың славян халықтарының, әсіресе орыстардың ауыз әдебиетімен байланысын да байқады. Ол бұл үндестіктің себебін халықтардың тарихи тағдырластығымен түсіндірді.
«Көп уақыттан бері қазақтың ертегілерін, мифтерін, эпикалық жырлары мен аңыздарын жинаумен шұғылдана жүріп, мен олардың Еуропа халықтарындағы, әсіресе славяндардағы осы тектес шығармалармен бір сарындастығына қайран қалдым».
Ол ұқсас өмір салты әдебиетте де ортақ тақырып пен сюжеттік жақындық туғызатынын қазақ пен араб поэзиясын салыстыру арқылы да көрсетеді:
«Дала өмірін жырлаған поэзия болғандықтан, бұл екі елдің поэзиясы да бір-біріне өте ұқсас. Екеуінің сюжеті де дала өмірі тәрізді үнемі біркелкі болып келеді. Екеуінде де көшпелі тұрмыс, сұлу табиғат, рулардың қарым-қатынасы, талас-тартысы суреттеледі».
Ескерту
Берілген мәтіннің соңғы бөлігі «Шоқан көшпелі халықта…» деген жерде үзіліп қалған. Егер жалғасын жіберсеңіз, мәтінді сол стилде толық өңдеп, осы құрылымға бірізді етіп қосып беремін.