Тіпті халық арасында жаман ауру деп аталып келе жатқан қатерлі ісік ауруына бірден - бір себепкер
Астана қаласы №53 мектеп-лицей, биология пәні мұғалімі: Князова Ақмарал Қамбарбекқызы
Тұрмыстағы жуғыш заттардың зиянды әсерлері
Күнделікті тұрмыста қолданылатын ыдыс жуатын және кір жуатын өнімдердің құрамында адам ағзасына қауіпті көптеген химиялық қоспалар кездеседі. Мұндай заттар көз бен тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, жүйке жүйесіне әсер етуі мүмкін, ал ұзақ уақыт әсер еткен жағдайда созылмалы аурулардың қаупін арттырады.
Соңғы жылдары тұрмыстық химия түрлері көбейді: хош иісті сабын, сусабын, гель, кір жуатын ұнтақ және түрлі тазартқыштар. Бұл өнімдер өміріміздің ажырамас бөлігіне айналғанымен, олардың ағзаға, сондай-ақ суға, топыраққа және ауаға тигізетін әсері туралы жиі ойлана бермейміз.
Ағзаға ықтимал әсерлері
Тыныс алу жолдары
Иістендіргіштер мен ұшпа қосылыстар тыныс алу жолдарын тітіркендіріп, демікпесі бар адамдарда жағдайды ушықтыруы мүмкін.
Тері және аллергия
Қоспалар теріні құрғатып, қызартуы ықтимал; сезімтал адамдарда аллергия, экзема тәрізді реакциялар жиілеуі мүмкін.
Асқазан-ішек жолы
Ыдыста шайылмай қалған қалдықтар тамақпен бірге ағзаға түсіп, ұзақ мерзімде зиян келтіру қаупін арттырады.
Жүйке жүйесі
Кейбір қосылыстардың ұзақ әсері жалпы әлсіздік пен тітіркенгіштікке әсер етуі мүмкін деген деректер айтылады.
Маңызды ескерту: әр өнімнің құрамы әртүрлі. Белгілердің пайда болуы адамның сезімталдығына, қолдану жиілігіне және желдетілу деңгейіне байланысты өзгеруі мүмкін.
Фосфаттар: «тазалық» пен жасырын қалдық мәселесі
Фосфаттар кір жуу кезінде суды жұмсартып, кірдің жақсы кетуіне көмектеседі. Алайда ұнтақ құрамындағы ағартқыштар мен хош иістендіргіштер жуылған матаның талшықтарында қалып қоюы мүмкін. Мұндай қалдықтарды толық кетіру үшін көп мөлшерде сумен қайта-қайта шаю қажет.
Тәжірибеде жиі кездесетін жағдай
Көп жағдайда кір 2–3 рет қана шайылады. Соның салдарынан кейбір химиялық қалдықтар матада қалып, теріні тітіркендіруі мүмкін.
Нәтижесі
Қышу, құрғақтық, қызару сияқты белгілердің пайда болуына ықпал етуі ықтимал.
Кейбір деректерде фосфат мөлшері жоғары болған жағдайда әсіресе сәбилердің терісі мен тыныс алу жүйесіне қауіп күшейетіні айтылады. Сондықтан балалар киімін жууға арналған өнім таңдағанда құрамына мұқият қараған жөн.
Ыдыс жуатын құралдар: тамақпен бірге түсетін қауіп
Ыдыс-аяқ жуатын құралдарда шайылмай қалған қалдықтар тағам арқылы ағзаға түсуі мүмкін. Сол себепті ыдысты мұқият шаю, ал кей жағдайларда қосымша шаю ерітінділерін қолдану ұсынылады.
Қарапайым әдет ретінде
- Ыдысты көбігі толық кеткенше ағын сумен ұзақтау шаю.
- Мүмкін болса, құрамында табиғи негізі бар өнімдерді таңдау.
- Қажет жағдайда сірке қышқылы қосылған сумен қосымша бір-екі рет шаю (иісті және қалдықты азайту үшін).
Еуропаның бірқатар елдерінде құрамында табиғи компоненттері бар, шайылуы жеңілірек өнімдер шығарылымы бұрыннан кең тараған. Мақсат — тұрмыстық химия қалдықтарының тағаммен бірге ағзаға түсу қаупін азайту.
Хлор және иістендіргіштер: араласқанда қауіпті қосылыстар
Көп жарнамаланатын кейбір тазалағыш өнімдерде фосфат пен хлор мөлшері жоғары болуы мүмкін. Хлор кәріз жүйесіндегі органикалық қосылыстармен әрекеттескенде өте қауіпті жанама өнімдер түзілу қаупі бар екені айтылады. Бұдан бөлек, көптеген өнімдерде мұнайдан алынатын иістендіргіштер мен бояғыштар кездеседі.
Абай болыңыз
Ағартқыштарды аммиакты тазартқыштармен араластыруға болмайды: зиянды газдар бөлініп, тыныс алуды қиындатуы мүмкін.
Табиғи баламалар: үй жағдайында қарапайым қоспалар
Тұрмыста қолдануға болатын табиғи баламаларды жасауға болады. Ол үшін сода, карбонаттар, өсімдік майлары, сірке қышқылы және бура (натрий бор қышқылы) қолданылады. Бура — суда тез еритін бор қосылысы; жалпы тазартқыш ретінде, иісті азайтуға және дақты кетіруге көмектесетін компонент ретінде аталады. Сода май дақтарын кетіруге және суды жұмсартуға ықпал етеді.
Табиғи ыдыс жуу ұнтағының құрамы
- 1 стақан натрий бор қышқылы (бура)
- 1 стақан ас содасы
- Стақанның 1/4 бөлігі мөлшерінде ас тұзы
- Стақанның 1/4 бөлігі мөлшерінде лимон тұзы
Қосымша (қалау бойынша)
Хош иіс үшін апельсин, лимон немесе мандарин эфир майын қосуға болады.
Қолдану
Бір жууға 1–1,5 ас қасық жеткілікті.
Дайындау тәсілі
- 1 Пластик ыдысқа ас тұзын салып, оған 30 тамшы эфир (өсімдік) майын қосып, жақсылап араластырыңыз.
- 2 Содан кейін ас содасын, бураны және лимон тұзын қосып, біркелкі масса болғанша араластырыңыз.
- 3 Дайын қоспаны қақпағы тығыз жабылатын ыдысқа салып, қараңғы жерде сақтаңыз.
Ағартқыштар мен жұмсартқыштар: сақтық қажет
Ағартқыш жуғыштардың құрамында хлор, натрий гидроксиді, парфюм және басқа да қосылыстар болуы мүмкін. Кейбір деректерде карбон тетрахлорид, хлороформ секілді заттардың қауіптілігі атап өтіледі. Мұндай өнімдермен жұмыс істегенде желдету, қолғап кию және араластырмау қағидаларын сақтау өте маңызды.
Демікпесі бар адамдар, аллергиясы жиі ұстайтындар және экземаға бейім сезімтал терісі бар жандар кейбір ұнтақтар мен жұмсартқыштарды қолдануды шектеуі немесе толық алып тастауы мүмкін.
Ағзаны қолдау: тағам және шөптер туралы
Ағзаны қолдауда дәрумендерге бай тағамдардың (B1, B2, C, A, E) маңызы зор. Халық тәжірибесінде де кейбір шөптердің пайдасы аталады: түйе тікені — бауырға, жасыл шай — жалпы антиоксидант көзі ретінде, аю жүзімі — бүйрекке, қарныжарық шөбінің дәні — ас қорытуға пайдалы болуы мүмкін.
Ескерту: шөптерді емдік мақсатта қолданар алдында дәрігермен кеңескен дұрыс, әсіресе балаларға, жүкті әйелдерге және созылмалы ауруы бар адамдарға.
Қоршаған ортаға әсері және халықаралық тәжірибе
Құрамында фосфаттары бар өнімдердің қоршаған ортаға да әсері бар: су жүйелерінің ластануына ықпал етуі мүмкін. Бұған қоса, өндіріс пен ауыл шаруашылығында қолданылатын сульфаттар мен хлоридтер де су сапасын төмендететін факторлардың бірі ретінде қарастырылады.
Кейбір елдерде фосфатсыз кір жуғыш ұнтақтарды шығару жолға қойылған, ал Германия, Норвегия, Австрия және Италия сияқты мемлекеттерде фосфат қоспаларына қатысты шектеулер қатаңдатылғаны айтылады. Тайвань, Гонконг және Тайландта да фосфатсыз өнімдер үлесі өсіп келеді. Кей жерлерде тіпті автокөлік жууға арналған құралдар да фосфатсыз өндіріледі.
Неліктен бұл маңызды?
Адам ағзасының шамамен 80%-ы судан тұрады. Күніне 3–4 литрге дейін су ішуі мүмкін екенін ескерсек, ауыз судың тазалығы мен қауіпсіздігі — тікелей өмір сапасына әсер ететін мәселе.
Қорытынды және ұсыныс
Тұрмыстық химия өнімдері қолайлылық береді, бірақ қауіпсіз қолдануды талап етеді. Қазіргі таңда дүкен сөрелерінде фосфаты жоғары өнімдер жеткілікті болғандықтан, олардың құрамын тексеру, қауіпсіз баламаларды таңдау және отандық өндірушілердің сапалы, қауіпі төмен өнім шығаруын қолдау өзекті.
Қауіпі төмен құралдарды (немесе фосфатсыз өнімдерді) көбірек қолдану аллергиялық аурулардың жиілеуін азайтуға ықпал етуі мүмкін. Ең бастысы — өнім жапсырмасындағы құрамды оқу, араластырмау ережесін сақтау, жақсылап шаю және үйді желдетуді ұмытпау.