Жаяу Мұса Байжанұлының өмірбаяны

Жобаның тақырыбы мен бағыты

Тақырыбы

Жаяу Мұса — әнші-ақындар тобының көрнекті өкілі.

Бағыты

Қазақтың дәстүрлі ән өнері.

Секциясы

Қазақ әдебиеті.

Мазмұны

I

Кіріспе
II
Зерттеу бөлімі
- Қазақтың ән өнері
- Халық әндерінің маңызы
- Қазақтың әншілік өнері туралы пікірлер
- Жаяу Мұса — әнші-ақындар тобының көрнекті өкілі
  - Жаяу Мұса Байжанұлының өмірбаяны
  - Жаяу Мұса өмір сүрген қоғамның сипаты
  - Жаяу Мұсаның әдеби-мәдени мұрасы
III

Қорытынды

Пайдаланылған әдебиеттер

Кіріспе

«Ән — өмір шежіресі, өмірдің сәулесі, музыка мектебінің негізгі керегетасы, халықтың игілігі мен ақыл-парасаты».

А. Толстой

Қазақтың ән өнері — көне заманнан бері қалыптасқан ұлттық қазына. Ол фольклордың музыкалық саласындағы аса бай арналардың бірі ретінде халықтың рухани тәжірибесін, тарихи жадысын және дүниетанымын сақтап келеді.

Фольклор ұғымы және әннің табиғаты

«Фольклор» сөзі ағылшын тілінен енген және «халық даналығы», «халық білімі», «халықтың ауызша шығармашылығы» деген мағыналарды білдіреді. Фольклорлық туындылар әр дәуірдің тұрмыс-салтымен, наным-сенімімен, күнделікті тіршілігімен тығыз байланыста туады. Оларда тек өткен оқиғалар ғана емес, халықтың арман-үміті де көрініс тауып, табиғат пен өмір құбылыстарына баға беріледі.

Ән мен күйдің құдіреті

Ән — халықтың сүйіп айтатын әрі сүйіп тыңдайтын, сан ғасырлық тарихы бар музыка мұрасының ең кең таралған, ең өміршең саласы. Ән мен күй туралы мақал-мәтелдер, аңыздар мен жырлардың молдығы — осының айғағы.

Абай ән мен күйдің жанды тербейтін қуатын:

Құлақтан кіріп, бойды алар
Әсем ән мен тәтті күй.
Көңілге түрлі ой салар
Әнді сүйсең, менше сүй.

Өмірдің серігі болған өнер

Ән мен күй — дала жұртының тал бесіктен жер бесікке түскенге дейінгі жан серігі. Ауылдан ауылға өнерін танытқан диуаналар, бақсылар, жыршылар, сал-серілер халықтың көңілін көтеріп, айт пен той-томалақтың, алуан ойын-сауықтың сәнін келтірді.

Ақын-әншілердің өнері ел ішінде аса жоғары бағаланып, барған ауылдары оларды ерекше құрметпен қарсы алған. Олардың есімі аңызға айналып, ұрпақтан ұрпаққа жетті.

Халық әндерінің құндылығы

Халық әндерінің жүрекке тез қонуы — олардың қолдан жасалмаған табиғилығында. Бұл әндер «өнер жасау» ниетімен алдын ала жоспарланған үлгі бойынша емес, өмірдің өзінен, табиғаттың тынысынан туған. Сол себепті бейтаныс әуендер арасынан халық әніне тән тақырып естілсе, көптен көрмеген досыңды жолықтырғандай әсер береді: ол сан алуан естелікті оятып, көңілдің терең қабаттарын қозғалтатыны рас.

Халық әндерінің үлкен қазынаға айналуы да — олардың бойында халық өмірінің сәулесі сақталғандығында.

«Қазақ даласы ән салып тұрғандай…»

Қазақ халқы әнге бай. Қазақтың әдебиеті мен тұрмысын зерттеген Шоқан Уәлихановтың досы Г. Потанин: «Маған бүкіл қазақ даласы ән салып тұрғандай көрінеді» деп бекер айтпаған. Қазақта әнсіз өмір жоқ деуге болады.

Тойбастар айтқан жігіт те, алтыбақан басындағы қыз-бозбала да әндетеді.
Шілдеханадағы жас та, кәрі де ән арқылы қуанышын жеткізеді.
«Жар-жар» айтқан екі топ та, ұзатылып бара жатқан қыз да әнге жүгінеді.
Жоқтау айтқан жесір де, жарапазаншы да, бақсы да сезімді әнмен сыртқа шығарады.

Қазақ халқы әннің мәнін: «Жігітке өнер де — өнер, өлең де — өнер», «Ақылың болса, жыр тыңда» деген нақылдар арқылы дәл танытқан.

Абайдың: Туғанда дүние есігін ашады өлең,
Өлеңмен жер қойнына кірер денең, деген жолдары әннің адам өміріндегі орнын айқын бейнелейді.

Әннің бағасы және зерттелуі

Халық ұғымында әннің бағасы ерекше жоғары болған. «Бір әнді сатып алдым құнан нарға» немесе «Болсам да малға жарлы, әнге баймын» секілді жолдар әншінің өнерді дүние-мүліктен төмен қоймаған өр рухын көрсетеді.

Қазақтың халық әндері орыс зерттеушілерінің назарына ерте ілікті. Бұл үдерісте қазақ даласының Ресеймен тарихи байланысының да ықпалы болды: этнографтар, саяхатшылар, кейбір көзі ашық офицерлер қазақтың ән мұрасы жөнінде көптеген құнды дерек қалдырды. Өткен ғасырдың басында бірлі-жарым әндер нотаға түсіріліп, әртүрлі журналдар мен жинақтарда жариялана бастады.