Арал теңізінің қазіргі экологиялық жағдайы және оның шешу жолдарыҚазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан сутоған
Арал теңізінің қазіргі экологиялық жағдайы
Арал теңізі — Қазақстан мен Өзбекстан шекарасында орналасқан ірі су айдыны. ХХ ғасырдың басында оның ауданы шамамен 68 мың км² болып, әлемдегі көлемі жағынан төртінші орында тұрған. Алайда 1960-жылдардан бастап теңіз суы күрт азайып, экологиялық ахуалы шиеленісе түсті.
Негізгі түйін
Арал теңізінің тартылуы — өңірдің табиғи тепе-теңдігіне әсер ететін күрделі мәселе. Ол су ресурстарын басқару, трансшекаралық келісімдер және экожүйені қалпына келтіру шараларын қатар талап етеді.
Қысқаша тарихи-геологиялық деректер
Кейбір ғылыми деректер мен болжамдарға сәйкес, Арал теңізі Кайнозой дәуірінің орта кезеңдерінде (шамамен 21 миллион жыл бұрын) Каспий теңізімен табиғи байланыста болған. Мұны теңіздің терістік бөлігіндегі қазіргі Сарышығанақ маңынан, Ақеспе тұсындағы шамамен 80 метр тереңдіктен Олигоцен кезеңінде тіршілік еткен теңіз жануарларының тасқа айналған қалдықтарының табылуы жанама түрде дәлелдейді: қызыл балық, ірі ұлу және кит омыртқаларына ұқсас сүйек қалдықтары кездескен.
Сондай-ақ Арал маңынан құланның тісі мен сүйек қалдықтарының табылуы өңірдің табиғи орта жағдайлары ұзақ уақыт ішінде бірнеше рет өзгергенін көрсетеді.
Арал бассейнінің пайда болуы туралы болжамдар
ХІХ ғасырдың ортасынан бері айтылып келе жатқан тұжырымдардың бірі — Арал–Каспий ойпатының қалыптасуы барысында Арал бассейні геологиялық ерте кезеңдерде Жерорта теңізімен тұтасқан су жүйесінің бір бөлігі болуы мүмкін деген пікір. Кейін Альпілік тау түзілу кезеңдерінде жер қыртысының көтерілуі мен геоморфологиялық өзгерістерге байланысты біртұтас су айдыны бірқатар ұсақ су жүйелеріне бөлінген.