Бетіңді баспа
Тыйым сөздер
Тыйым — тәлім-тәрбие берудің, үлгі-өнеге көрсетудің және ақыл-кеңес айтудың маңызды құралдарының бірі. Ол баланы жаман әдеттен, жат пиғылдан, ерсі қимылдан және әдепсіз әрекеттен сақтандыруға қызмет етеді.
Тәртіп
Әдеп
Құрмет
Тазалық
Қауіпсіздік
Дастархан, нан және ас қадірі
- Дастарханды, ыдысты, тамақты баспа да, аттама да.
- Үлкендерден бұрын асқа қол салма; үлкеннен бұрын тамақ жемe.
- Нанды жерге тастама, үстіне басқа зат қойма; нанды бір қолмен үзбе.
- Асты үрлеме, асты жамандама, асты қорлама; тамақты сораптап ішпе.
- Ақты төкпе; тұзды баспа.
- Түрегеп тұрып, не жатып тамақ ішпе; сол қолмен тамақ ішпе.
Су, тазалық және табиғатқа құрмет
- Суды сапырма; суға түкірме; суға дәрет сындырма.
- Құдыққа түкірме; ыдысқа түкірме; жоғары қарай түкірме.
- Шелектегі суға аузыңды батырма.
- Көкті жұлма; жалғыз ағашты кеспе.
- Құстың ұясын бұзба; құмырсқаның илеуін баспа; жәндікті жәбірлеме.
Отқа қатысты тыйымдар
- Отпен ойнама; отқа түкірме; оттан аттама.
- Отты, ошақты аттама.
Үй ішіндегі әдеп
- Үй айнала жүгірме; үйге жүгіріп кірме.
- Табалдырықты баспа, отырма; босағаны керме, құшақтама.
- Үйді сабама; жерді сабама, тепкілеме.
- Түнде үй сыпырма; түнде күл шығарма.
- Үйде ысқырма; сыпырғышты тік қойма.
- Кісі төсегіне отырма; теріс қарап отырма.
Үлкенге құрмет, ортадағы мәдениет
- Үлкеннің жолын кеспе; сөзін бөлме; үлкеннен бұрын сөйлеме.
- Үлкеннен бұрын отырма, жатпа; үлкеннен бұрын тамақ жемe.
- Шақырмаған жерге барма; рұқсатсыз үйге кірме.
- Көп ішінде қатты сөйлеме, қатты күлме; орынсыз күлме.
- Жұрт көзінше кекірме, қасынба; құлағыңды қасыма, мұрныңды шұқыма.
- Кісі мінін күлкі етпе; кемтарды мазақтама; кісі айыбын бетіне баспа.
Сөз, мінез және адалдық
- Өтірік сөйлеме; өтірік күлме; өтірік жылама.
- Әдепсіз сөз айтпа; әбес сөйлеме; уһілеме.
- Мақтаншақ болма; тәкәппар болма.
- Аманатқа қиянат жасама; өтірік куәлік берме.
- Ұрлық қылма; зорлық қылма; адамға да, малға да зәбір жасама.
- Ата-анаңа қарсы келме.
Қауіпсіздік және сақтық
- Адамға пышақ не мылтық кезенбе.
- Пышақтың жүзін жалама; пышақты шалқасынан қойма.
- Мойныңа белбеу не жіп салма.
- Баланы шошытпа; балаға қатты ұрыспа, қол көтерме.
- Қайықты тербетпе; атқа теріс отырма.
- Түнде суға барма.
- Желге қарсы түкірме; желге қарсы дәрет сындырма.
- Бос бесікті тербетпе.
- Айды қолыңмен көрсетпе.
- Жұлдызды санама; адамды санама.
Қасиетті орын мен сенімге байланысты әдеп
Бұл тыйымдар — адамның ниетін түзеп, сөзін салмақтап, қасиетті ұғымдарға құрметпен қарауға үндейтін тәрбиелік қағидалар.
- Бейіт тұсынан шауып не жүгіріп өтпе; қабірді баспа.
- Молаға саусағыңды шошайтпа; бейітке қолыңды шошайтпа.
- Бейітке қарап түзге отырма.
- Құранды баспа.
- Құдайға, пайғамбарға, әулиеге тіл тигізбе.
- Ант ішпе; намазды бұзба.
- Дініңді сатпа; ұлтыңды сатпа; арыңды сатпа.
Күнделікті қимыл-қозғалысқа қатысты тыйымдар
- Бүйіріңді таянба; иегіңді таянба; жер таянба.
- Бетіңді баспа; бетіңді тырнама; бетіңді сызба.
- Тізеңді құшақтама; қолыңды қусырма.
- Қолыңды төбеңе не желкеңе қойма; қолыңды кеудеңе қойма.
- Шашыңды жайма; шашыңды жұлма.
- Тырнағыңды тістеме; түнде тырнағыңды алма.
- Саусағыңды кеземе; саусағыңды аузыңа салма.
- Тіліңді шайнама; тіліңді тістеме; тіліңді шығарма.
- Таңдайыңды қақпа; басыңды шайқама.
- Етбетіңнен жатпа.
- Орындықта аяғыңды айқастырып отырма.
- Көзіңді қайта-қайта жыпылықтатпа; ерніңді шығарма.
Отбасы, теңдік және сыйластық
- Қызды ұрма; әйелге күш көрсетпе.
- Қыз ұлдың, ұл қыздың киімін кимесін.
- Жақын адамға пышақ сыйлама.