Қазақша рефераттар

Қолы қимылдағанның аузы қимылдар

Мақал мен мәтелдер

Мақал-мәтелдер — талай замандар бойы қалыптасып, ұрпақтан ұрпаққа ауысып келген халықтық мұра, асқан шеберлікпен жасалған сөз өрнегі. Олардың бойынан халықтың ақыл-ойы, даналығы мен тапқырлығы айқын көрінеді.

Мақал-мәтелдер — келелі ойды кең мазмұнмен бір-ақ ауыз сөзге сыйғызып, қорытынды жасайтын тамаша үлгі. Халық тілімен айтқанда, «тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні». Олар әрі ықшам, әрі көркем болып, терең ой мен кең мағынаны қамтиды.

Негізгі ерекшелігі

Мақалдарда ой түйінделіп, даналық қорытынды мен нық пікір түрінде айтылады.

Ойды жеткізу тәсілі

Мәтелдерде ой мақалдағыдай тікелей кесіп айтылмайды; көбіне жанамалап меңзеу, ишара түрінде беріледі.

Мақал: түйінді ойдың нақ формасы

Мақал — тұжырымдалған пікірді, өмірлік қағиданы немесе даналық қорытындыны ықшам әрі анық түрде білдіретін тұрақты сөз үлгісі.

Мысалдар

  • Кең болсаң, кем болмайсың.
  • Әзіл айтсаң да, әділ айт.
  • Бидайдың кеудесін көтергені — дақылы жоқтығы, жігіттің кеудесін көтергені — ақылы жоқтығы.
  • Тұз астың дәмін келтірсе, мақал сөздің сәнін келтіреді.

Мәтел: ишарамен айтылған тұспал

Мәтел — ойды тікелей үкім ретінде емес, жанамалап, астарлап жеткізетін бейнелі тіркес. Көбіне белгілі бір жағдайды меңзеп, тыңдаушыны ойландыруға бағытталады.

Мысалдар

  • Айдағаның екі-ақ ешкі, ысқырығың жер жарады.
  • Баяғы жартас — сол жартас.
  • Сөзіңді біреу сөйлесе, аузың қышып бара ма?
  • Ит ашуын тырнадан алады.

Тура және астарлы мағына

Мақал-мәтелдердің ішінде тура мағынасында қабылданатындары да, астарлы (келтірінді) мағынасында түсінілетіндері де бар.

Тура мағынада ұғынылатындар

  • Олақтан салақ жаман.
  • Жауға жаныңды берсең де, сырыңды берме.

Астарлы мағынада ұғынылатындар

  • Болат пышақ қын түбінде жатпайды.

    Мағынасы: асыл нәрсе қашан да жарыққа шығады; ол ұзақ уақыт жасырын қалмайды.

  • Қалауын тапса, қар жанады.

    Мағынасы: ретін тапса, қолдан келмейтін іс болмайды.

Образдылық пен бейнелілік

Мақал-мәтелдердің көпшілігі образды, бейнелі түрде келіп, ауыспалы мағына арқылы ойды әсерлі жеткізеді.

  • Темірді қызған кезде соқ.

  • Қолы қимылдағанның аузы қимылдайды.

  • Шабан үйрек бұрын ұшар.

  • Сырын білмес аттың сыртынан жүрме.