Ынтаны қоздыратын жаңа мен ескісі аралас нәрсе
Мұғалім тұлғасының өзектілігі
Бүгінгі күні мұғалім тұлғасы туралы мәселе ерекше өзекті. Бұл тақырыпқа ойшылдар, ғалымдар, қоғам қайраткерлері әр кезеңде мән беріп, түрлі тұжырымдар жасаған. Солардың бірі — ұлтымыздың ұлы тұлғасы, Алаш қозғалысының көрнекті қайраткері Жүсіпбек Аймауытов.
Жүсіпбек Аймауытов көзқарасы: мұғалім өзін де оқытады
Ұстанымның өзегі
Оқыту — тоқтамайтын кәсіби және адамдық өсу.
Аймауытов мұғалім болуға ниеттенген адам ең алдымен оқытудың мазмұндық қырын — дидактиканы жақсы меңгеруі керек екенін айтады. Одан кейін өзге ұстаздардың сабақ беру тәсілдерін бақылап, әдістерін зерделеп, тәжірибелі мұғалімдердің жетекшілігімен үлгі сабақ өткізіп, қабілетін сынайды. Содан соң ғана өз бетінше бала оқытуға кіріседі.
Маңызды ескерту:
Оқыту — тек баланы оқыту емес; мұғалімнің өзі де баламен бірге оқуы. Ұстаз өзін үздіксіз дамыту үшін өз ісін талдап, тәрбие туралы әдебиеттерді көбірек оқып, әріптестерімен кеңесіп, пікір алмасуы қажет.
Мұғалім тұлғасын қалыптастыратын кәсіби талаптар
Мұғалімнің тұлғасы, ең алдымен, мамандықты дұрыс таңдаудан басталады. Одан кейін кәсіби даярлық жүйелі түрде тереңдеуі тиіс.
-
1
Мамандықты саналы таңдау: мұғалім болуға ішкі ниет пен жауапкершілік қажет.
-
2
Теориялық іргетас: пәндік біліммен қатар педагогика, психология, әдістеме ғылымдарын терең меңгеру.
-
3
Сабаққа мұқият дайындық: әр сабаққа жан-жақты жоспармен келу.
-
4
Тәжірибе сабақтарын бақылау: тәжірибелі ұстаздардың тәсілдерін көріп, іріктеп меңгеру.
-
5
Үздіксіз ізденіс: кәсіби тоқырауға жол бермеу.
-
6
Білім беру технологиялары: теориясын меңгеріп, практикада орынды қолдану.
-
7
Ақпараттық сауат: заманауи ақпараттық технологиялармен еркін жұмыс істеу.
Отбасының рөлі
Бала болашағы үшін ата-ана оның бойындағы қабілетті байқап, қандай мамандыққа икемі барын бағамдауы маңызды. Таңдалған мамандықтың ерекшелігі мен қиындығын сезінуі, сол бағытта алған білімінің тиянақтылығы да ескерілуі керек. Осы арқылы ата-ана баланың дұрыс кәсіби таңдау жасауына ықпал ете алады.
Оқушыны тану және бағалау әдебі
Ұстаз шәкіртінің психологиялық ерекшелігін, қабілетін, ойлау мәнерін және жеке тұлға ретіндегі болмысын көре білуі қажет. Әсіресе білімді бағалау кезінде баланың ішкі мүмкіндігін сыртқы жауаппен ғана өлшеу — жиі кездесетін, бірақ қауіпті қателік.
Емтихан кезіндегі әділет
«Білемін, бірақ айта алмай тұрмын» деген бала мен мүлде жауап бере алмаған баланы бірдей қабылдау — әділетсіз. Жадының мықтылығы пайдалы қасиет болғанымен, ол баршаға бірдей берілмейді. Сондықтан қысылып тұрған оқушыға шыдаммен қарап, оны адам ретінде құрметтеу қажет.
Кейде мұғалім этикасына сай келмейтін әрекеттер де кездеседі: баланы тек сабаққа дайындығына қарап бағалау, жақсы дайындалғанын жұрт алдында асыра мақтау, ал дайындалмағанын сынып алдында кемсіту. Мұндай қатынас оқушының жүйкесіне салмақ түсіріп, өмірге көзқарасын, адамдарға сенімін әлсіретеді және пәнге қызығуын жоғалтады. Бұл — өсіп келе жатқан жас шыбықтың тамырын жаралағанмен тең: жараланған тамырдан мықты ағаш өспейтіні сияқты, мұндай ортада толыққанды тұлға қалыптасуы қиын.
Ынта, айқындық және берік білім
Баланың ынтасы көбіне «жаңа» мен «ескінің» табиғи байланысынан туады. Мүлде бейтаныс нәрсе де, бұрыннан толық белгілі дүние де қызықтырмайды. Ынтаны оятатын — бұрынғы білімді толықтыратын, дәлелдейтін, қажет болса жаңаша түсіндіретін өзгеріс.
Айқын сөйлеу
Бір нәрсені ұқтырғанда мұғалім анық әрі нақты айтуы керек. Баланың ынтамен тыңдауы — түсіндірудің айқындығын күшейтеді.
Жүйелілік
Ақылды күшейтетін — білімнің көптігі емес, сапасы: жүйелі, байланысқан, саналы түрде меңгерілген білім жаңа мағлұматты оңай қабылдатады.
Білім берудің мағынасы баланың ой еңбегіне құлшынысын оятып, ғылымға қызықтыруы тиіс. Сонда ғана оқушы мектептен шыққан соң да тоқтап қалмай, жаңа білім жинауға, дүниетанымын кеңейтуге ұмтылады. Мектеп берген білім өмірде қолданылатын дағдыға айналуы керек.
Ұстаздың ішкі өлшемі
Өз кәсібін сүйген ұстаз — әрдайым әдіскер. Баламен жұмыс істеу — оның ойымен ойлап, сезімімен сезіне білу. Сонда ғана мұғалім оқушымен тіл табысып, жүрегіне жол табады: ынтасыздың ынтасын оятып, жалқауды еңбекке жұмылдыра алады.
Ұлттық тәрбие және өнердің қуаты
Қазақ халқы ұрпақ тәрбиесінде шешендікке, өнерпаздыққа ерекше мән берген. Басқа мәдениеттерде де тәрбие құндылықтары айқын көрінеді: мысалы, қытай дәстүрінде ата-ана мен мектеп баланы төзімділікке, іскерлікке, ептілікке баулуға басымдық береді. Қазақ тәрбиесінде де төзім, ептілік, сезімталдық қатар дамыған, ал сөз өнері мен саз өнері тәрбиелік құрал ретінде кең қолданылған.
Музыканың тәрбиелік мәні
Музыканың адам тәрбиесіндегі орнына ертеден назар аударылған. Ғұлама Әл-Фараби музыкалық әуендер жақсы мінез-құлық дағдыларын, адамның қоғамдық мұраттарын қалыптастыруда елеулі рөл атқаратынын атап өткен. Музыка мен ән эстетикалық сезім тудырып, адамның өзін-өзі тәрбиелеуіне және бойдағы жағымсыз қасиеттерден арылуына ықпал етеді.
Ата-бабадан қалған жақсы өнегенің көпшілігі өнермен сабақтас. Бір адам бірнеше өнерді меңгерген сайын оның күш-қуаты мен ақыл-ойы да толысады: әр өнердің өзіне тән қуаты адамға нұр құйғандай әсер етеді. Сол себепті қазақ баласы музыкалық аспаптарды үйренуге, өнерге жақын болуға ұмтылған.
Өнерлі ұрпақ
Өнерлі ұрпақ тәрбиені жеңіл қабылдайды; ал өнерден алыс ұрпақты тәрбиелеу асау атты үйреткендей күрделі болуы мүмкін.
Ішкі әлемге жол
Музыкамен айналысу баланың ішкі дүниесіне үңілуіне көмектеседі. Ішкі әлем түзелмей, қоғам да толық түзелмейді.
Ішкі әлемді қалыптастыратын ықпалдар
Адамның ішкі әлеміне әсер ететіндер
- тамақтану
- естіген сөз бен әуен
- көргені
- үйренгенін іске асыруы
- оқу, жазу және өзге әрекеттер
Қоғамның ішкі әлеміне қатысты тіректер
- жері
- тілі
- тарихы
- тұрмыс-тіршілігі
- өнер адамдары мен дана ойшылдары
Бабалардың біліммен айтқан осы өсиеті мен тәжірибесі бүгінгі жастарды, оқушыларды тәрбиелеуде әлі де құнды бағдар бола алады.