Қазақша рефераттар

Жеті жарғыға

Сабақтың тақырыбы

Тәуке хан тұсындағы Қазақ хандығы

Сабақтың мақсаты

Білімділік

  • Тәуке ханның (Есім ханның немересі, Салқам Жәңгірдің ұлы) бір орталыққа бағынған, қуатты мемлекет қалыптастыру жолындағы қызметін түсіндіру; Тәуке тұсындағы ішкі және сыртқы саясатты, көрші елдермен қарым-қатынасты қосымша деректер арқылы талдау.
  • «Жеті жарғының» мазмұны мен тарихи сипатын ашып, оның қазіргі Қазақстанның құқықтық жүйесіндегі орны мен маңызын ұғындыру.
  • Төле би, Қаз дауысты Қазыбек би, Әйтеке би өмірі мен қызметін зерделеп, олардың даналығы мен мемлекет басқарудағы рөлін толықтыру.

Тәрбиелік

Тәуке ханның көреген саясаткер әрі мемлекет қайраткері ретінде халқына сіңірген тарихи еңбегін бағалауға, ел бірлігі мен жауапкершілік құндылықтарын құрметтеуге тәрбиелеу.

Дамытушылық

Тест, тірек-сызба құрастыру; картамен және қосымша әдебиеттермен жүйелі жұмыс істеу дағдыларын дамыту.

Сабақтың түрі

Интеграциялық сабақ

Сабақтың әдісі

Аралас: әңгімелеу, картамен жұмыс, сызбалармен жұмыс, даналық сөздерді талдау.

Пәнаралық байланыс

  • Құқық
  • Әдебиет
  • Халық педагогикасы
  • Биология

Ұйымдастыру кезеңі

  1. 1 Үй тапсырмасын сұрау
  2. 2 Жаңа сабақты түсіндіру

Үй тапсырмасы: «Кім білгір?» (дидактикалық ойын)

Алдыңғы тақырыптарды қайталап, нақты деректерді еске түсіруге арналған сұрақтар.

  • Тәуекел хан қай қаланың түбінде қаза тапты?
  • Есім ханға қарсы шыққан сұлтанды атаңдар.
  • Тұрсын Мұхаммед сұлтан шамамен қай жылдары өзін хан деп жариялады?
  • Есім хан қай қаланы астана етті?
  • Ташкент қаласында өзін «тәуелсіз хан» деп жариялаған кім?
  • Бұхар ханы Қазақ хандығын қай өңірлерден ығыстыруды/қайтарып алуды көздеді?
  • Алғашқы қазақ–бұхар шайқасы қай жылы, қай жерде өтті?
  • Иманқұли хан басқарған бұхар әскерімен ұрыс қай жылы, қай қаланың түбінде өтті? Нәтижесі қандай болды?
  • Есім ханның билік құрған жылдарын атаңдар.
  • Есім ханның қалмақтарды талқандаған кезеңі қашан?
  • Қазақ хандығы мен Өзбек хандығы арасындағы ұзақ соғыстың нәтижесі қандай болды?

Тәуке хан: тұлғасы және тарихи миссиясы

Тәуке хан кім?

  • Есім ханның немересі, Салқам Жәңгірдің ұлы.
  • Көреген мемлекет қайраткері, ақылды дипломат.
  • Қазақ дәстүрлі құқық жүйесін жүйелегені үшін «қазақтың Ликургі» атанған.

Негізгі мақсаттары

  • Қазақ қоғамын жоңғар қысымынан қорғау және ел тұтастығын сақтау.
  • Билердің көмегімен хан билігінің беделін күшейту, саяси бірлікті орнықтыру.
  • «Жеті жарғы» заңдар жинағын қабылдау арқылы қоғамдық қатынастарды реттеу.

«Жарғы» ұғымы

«Жарғы» сөзі әділдік, туралық, құқықтық өлшем деген мағынаны білдіреді.

«Қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған заман» — ел ішінде тұрақтылық пен береке орныққан кезеңді бейнелейтін тіркес ретінде айтылады.

«Жеті жарғы»: мазмұны мен тарихи орны

Қарастырылған негізгі мәселелер

  • Жер дауы және меншік қатынастары
  • Қылмыс және жаза
  • Жесір дауы
  • Құн дауы
  • Отбасы қатынастары және ұрпақ тәрбиесі
  • Ел қорғау, қоғамдық тәртіп

Тарихи ескертпе

«Жеті жарғы» нормалары 1867–1868 жылдардағы Ресей империясының Уақытша ережелеріне дейін белгілі деңгейде құқықтық-әлеуметтік қатынастарды реттеуде қолданылды.

Тәуке хан жер иелену мен меншік мәселесіне айрықша мән беріп, оны құқықтық тұрғыда нақтылауға ұмтылды.

Жер иелену түрлері

Иқта
Әскери-азаматтық қызмет үшін сый ретінде берілетін жер.
Сойырғал
Өмір бойына сыйға берілетін жер.
Вакуфтық жер
Мұсылман дінбасыларына бөлінген жер.
Мүлік
Жер телімдеріне және салыққа жеке меншік құқығы.

Салық түрлері

  • Зекет — мал басынан ханға төленетін салық.
  • Хараж — жер салығы.
  • Баж — саудагерлерден алынатын алым.
  • Жасақ — көшпелі малшылардан алынатын салық.

Міндеткерліктер

  • Хан мен сұлтанға сыбаға, соғым беру.
  • Құналғы — әскер бөлімдерін лайықты қабылдау.
  • Жамылғы — әкімшілік адамдарын қабылдау.
  • Мәрдікәр — арық қазу, тазарту, көпір мен жол салуға қатысу.

Салықтар, алымдар және міндеткерліктер қарапайым халық үшін ауыр салмақ болды.

Көркем үзінді

Ердің құны екі ауыз сөзбен бітіп,

Кім оның жарлығынан мойын бұрған.

Тапқыштық, шешендікпен кім алса атақ,

Халық соны кетіпті би деп атап.

С. Торайғыров

Миға шабуыл: «Би» ұғымы

1) «Би» деген кім?

Би — ел ішіндегі дауды шешкен әділқазы ғана емес, қоғамдық ойдың көшбасшысы, мәмілегер тұлға.

елші мәмілегер заңгер психолог ақын шешен тәрбиеші ойшыл ғалым саясаткер қоғам қайраткері

2) Би болып сайлануда байлық маңызды болды ма?

Талқылау сұрағы: би мәртебесін айқындауда ең басты өлшем — дәулет емес, әділдік, шешендік, құқықтық білік, ел сенімі болған деген пікірді дәлелдеңдер.

Ұлы билер өміріне саяхат

Өгізді өрге салма — қанатың талар,

Наданға көзіңді салма — сағың сынар.

Досыңа өтірік айтпа — сенімің кетер,

Дұшпанға сырыңды айтпа — түбіңе жетер.

Төле би

  • 1663–1756 жж.
  • Ұлы жүздің төбе биі.
  • Жамбыл өңірі, Шу өзені бойындағы Жайсаң жайлауында туған.
  • Дулат тайпасының Жаныс руынан.
  • Билер кеңесінің мүшесі, «Жеті жарғы» жасаушылардың көрнекті өкілі.
  • «Қарлығаш би», «Қарлығаш әулие» атанған.

Үй жанында биік төбең болса — ол ерттеулі аттан кем емес. Отбасыңда білгір қартың болса — ол жазылған хаттан кем емес.

Қаз дауысты Қазыбек би

  • 1667–1764 жж.
  • Сыр бойында дүниеге келген.
  • Орта жүздің биі.
  • Арғын тайпасының Қаракесек руынан.
  • Елші-мәмілегер, қазақ хандарының ақылшысы.
  • Жоңғар хандығына елшілікпен үш рет барған.
  • Шешендігімен танылып, дау-дамайды бітіммен шешкен.

Әйтеке би (Айтық)

  • 1682–1766 жж.
  • Кіші жүздің биі.
  • Әлім тайпасының Төртқара руынан шыққан.
  • 12 жасына дейін әкесі Ақшаханның тәрбиесін көріп, ел басқару мен әскери істі меңгерген.
  • Бұхар мен Самарқанд медреселерінде оқып, араб-парсы тілдерін үйренген.

Бай болсаң, халыққа пайдаң тисін; батыр болсаң, дұшпанға найзаң тисін. Пайдаң тимесе — байлығыңның, найзаң тимесе — батырлығыңның қадірі кем.

«Ғажайып жетілік» (сұрақ-жауап)

  1. 1 Тәуке ханның негізгі мақсаты қандай болды?
  2. 2 Тәуке хан саясатының басты бағыттарын атаңдар.
  3. 3 1681–1685 жылдары қандай оқиғалар болды?
  4. 4 Жоңғарлармен күресте стратегиялық тірек болған қалаларды атаңдар.
  1. 5 «Жеті жарғыда» қандай мәселелер қарастырылды?
  2. 6 Құн деген не?
  3. 7 Құрылтай ұғымын қалай түсінесіңдер? Онда қандай мәселелер қаралды?

Қорыту кезеңі: «Білім әлеміне саяхат» (толықтыру тапсырмасы)

Берілген сөйлемдердегі бос орындарды тиісті ұғымдармен толықтырыңдар.

1) Тәуке хан дала ақсүйектерінің өкілі __________ көмегімен өзінің үстемдігін нығайтуға тырысты.

2) Тәуке хан бірқатар шаралар қабылдады. Ол Билер кеңесінің өтетін __________ белгіледі.

3) Билер кеңесі __________, __________ және __________ жерлерінде өткізілген.

4) Билердің даналығы мен кемеңгерлігі хандықты ауыр сындардан аман __________ бағытталды.

5) 1687–1688 жж. Тәуке хан __________ жайлы Бұхара ханы Субханқұлимен келіссөздер жүргізді.

6) Тәуке хан орыс–қазақ қатынастарын жақсарту мақсатында 1686–1693 жж. __________ жіберді.

7) 1698 жылдан бастап __________ мен қазақ әміршілері арасындағы қарулы қақтығыстың жаңа кезеңі басталды.

8) Қазақтың __________, __________, __________, __________, __________ қалалары стратегиялық тірек бекеттеріне айналды.

9) Қазақ–қалмақ қақтығыстары толассыз __________, __________, __________ жылдар аралығында жүрді.

10) «Жеті жарғыға» __________, __________, азаматтық құқық нормалары, __________, __________ туралы ережелер енгізілді.

11) «Жеті жарғы» бойынша жоғарғы судья __________ болды.

12) Өлім жазасының екі түрі болған: __________ және __________.

13) Тәуке ханның тұсында Қазақ хандығы __________ мемлекет болды.

Бағалау

Оқушылардың жауаптары негізінде бағалау және марапаттау жүргізіледі.

Үй тапсырмасы

«Тәуке хан тұсындағы қазақ елінің жайы» тақырыбында шығармашылық жұмыс орындау.