Бірінші нұсқасында Бегім сұлу Санжар хан қайтыс болғаннан кейін, әкесі Қарабура әулиенің көмегімен Бегім Ана белгісін салдырып
Қазақ тарихындағы әйелдер: Бегім ана
Бегім ана — Қарабура әулиенің қызы, Салжұқ мемлекетінің ханы Санжар сұлтанның жары. Аңыз бен тарихи жадта ол парасаты мен қайсарлығы арқылы танылған тұлға ретінде айтылады.
Тарихи-деректік желі
Мәлік шахтың билігі тұсында Салжұқ мемлекеті кемеліне келгені айтылады. Мәлік шах дүние салғаннан кейін таққа оның баласы Санжар отырады. Санжар астанасын Хорасаннан Сыр бойындағы Жанкентке көшіріп, қаланы берік бекініске айналдырады. Аңшылық пен сейілді ұнатқан хан Созақ маңында өмір сүрген Қарабура әулиенің қызы Бегімге үйленеді.
Бегім ана туралы деректерде оның көркі мен ақылы тең, парасаты биік жан болғаны айтылады. Санжарды да баураған — осы көп қырлы қасиеттері деген түсінік бар.
Аңыздың түйіні: әділетсіз жаза
Аңыз бойынша, бірде Санжар аңға аттанарда үйде қалған қанжарын алып келуді құлына тапсырады. Құл қанжарды ұсынған сәтте Бегім сұлудың аппақ қолын көріп, есінен танып құлап түседі. Кешігуінің себебін сұраған ханға құл: «Ханым білегімнен ұстап, жібермей қойды», — деп жауап береді.
Санжар ақ-қарасын тексерместен Бегімнің оң қолын, оң бұрымын кестіріп, оң танауын тілгізіп, зынданға тастатады.
Қарабура әулиенің түсі және ант
Келесі күні Қарабура әулие қиналып жатқан қызының түсіне кіріп, шындықты бүкпей айтуын сұрайды: «Ақсың ба, қарасың ба? Ақ болсаң, Алла жәрдем етіп жараң жазылар; қара болсаң, қарғысқа ұшырарсың. Турасын айт», — дейді.
Бегім жылап тұрып: «Ата, Құдай атымен алдыңызда ант етемін! Елге де, Санжарға да қиянат жасасам, тәңірі атсын, өмірімді қысқартсын. Ақпын, ата!» — деп зар еңірейді.
Қарғыс пен Жанкенттің қасіреті
Осыдан кейін Қарабура әулие Санжардың түсіне кіріп: егер қызы арам болса, ертең сол қолы мен сол бұрымы кесіліп, сол танауы тілінген күйде мүгедек болып оянсын; ал керісінше болса, ақ-қарасын тексермей жаза қолданған ханның қаласын тірі адам қалдырмай жылан жұтсын, — деп қарғап батасын береді.
Таң ата хан зынданға адам жібереді. Барған кісі Бегімнің баяғы сау қалпында отырғанын айтады. Осыдан кейін ханды үрей билейді. Кешкісін кеңесшілерімен отырған шақта аспаннан бір мес шаһардың ортасына түсіп, жарылып кетеді. Местің іші толы жылан болып, сыртқа тірі жанды шығармай шағып өлтіреді. Сөйтіп, жайнап тұрған Жанкент шаһары қатыгездіктің кесірінен бір сәтте опат болады.
Аңыздың екі нұсқадағы аяқталысы
1-нұсқа: мұнарадағы ғұмыр
Бір нұсқада, Санжар хан дүние салған соң, Қарабура әулиенің көмегімен Бегім анаға арнап белгі салдырылады. «Бұдан былай еркек көрмеймін» деп серт берген Бегім қалған өмірін сол мұнара ішінде өткізеді. Ата-баба қасиеті дарып, кейін Бегім ана әулие атанады.
2-нұсқа: аққуға айналу
Екінші нұсқада, есіктен кірген жарын көрген хан сенер-сенбесін білмей қалады: Бегімнің екі қолы да бүтін, жараның ізі де жоқ. Әйелінің бейкүнә екеніне көзі жеткен Санжар қанша жалынса да, Бегім ана кешірмейді, күйеуіне бұрылып та қарамайды. Сол сәтте ол аққуға айналып, көкке самғап кетеді. Теңіз үстінде біраз қалықтаған аққу жағалауға ұрынып, жан тапсырады.
Бегім Ана кесенесі және бүгінгі тәу ету дәстүрі
XIII ғасырда салынған Бегім Ана кесенесі қазіргі Қызылорда облысы, Қазалы өңіріндегі Жаңақұрылым ауылынан шамамен 35 шақырым жерде орналасқан. Бұл жерге Қазақстанның түкпір-түкпірінен бала сүймеген әйелдер келіп, тәу етеді.
Халық сенімі
Ауызша деректерде бұл мұнараға ер адамдардың баруы қиынға соғатыны айтылады: жолда көлігі бұзылуы, сырқаттануы секілді түрлі кедергілер кездеседі екен. Зерттеушілердің бір бөлігі мұны Бегім ананың ер-азаматтарға деген өкпе-ренішімен байланыстыратын жорамал ретінде келтіреді.