Қазақша рефераттар

Сұлтанмахмұт кім

6

Пәні: Қазақ әдебиеті

Өткізілген күні: 03.12.2012

Сабақ тақырыбы: С. Торайғыров — «Шығамын тірі болсам адам болып»

Бұл материал 6-сыныпқа арналған аралас сабақтың құрылымын ұсынады: ақынның өмірі мен шығармашылығын таныстыру, өлең идеясын ашу, талдау және оқушылардың сыни ойлауын дамыту.

Сабақтың мақсаттары

1) Білімдік мақсат

Сұлтанмахмұт Торайғыровтың өмірі мен шығармашылығы туралы білім қалыптастыру; өлеңнің идеясын ашу; өлеңді мәнерлеп оқи отырып, негізгі түйінді анықтау.

2) Дамытушылық мақсат

Оқушылардың қоғамға қатысты өзіндік көзқарасын қалыптастыруға ықпал ету; тіл байлығын дамыту; ізденімпаздық қасиеттерін жетілдіру.

3) Тәрбиелік мақсат

Өлең мазмұны арқылы жауапкершілік сезімін ояту; адамгершілікке, азаматтыққа, ішкі рухани тазалыққа тәрбиелеу.

Сабақтың форматы мен ресурстары

Сабақтың түрі

Аралас сабақ.

Әдіс-тәсілдер

  • Сұрақ-жауап
  • Сын тұрғысынан ойлау стратегиялары
  • Талқылау, топтық жұмыс
  • СКТ (ақпараттық-коммуникациялық құралдарды қолдану)

Көрнекілік

  • Слайдтар
  • Интерактивті тақта
  • Кестелер, тірек-сызбалар

Сабақтың барысы

1) Ұйымдастыру кезеңі

  • Оқушылардың назарын сабаққа аудару.
  • Үй тапсырмасын тексеру.

2) Жаңа сабаққа кіріспе

Жетелеуші сұрақтар:

  • Сұлтанмахмұт кім?
  • Қандай еңбектерін білесіңдер?

«Топтастыру» стратегиясы арқылы ақын туралы алғашқы білімдері жинақталады. Мұғалім өлеңнің жазылу тарихына қысқаша кіріспе жасап, интерактивті тақта арқылы ақынның өмірі мен шығармашылығына арналған бейнематериал көрсетеді.

Сұлтанмахмұт Торайғыров: қысқаша таным

XIX ғасыр мен XX ғасыр тоғысында әдебиетке тың ой әкелген біртуар тұлғалар аз емес. Солардың қатарында халықтың мұрат-мақсатын, арман-аңсарын терең жырлаған оптимист ақын — Сұлтанмахмұт Торайғыров. Ол надандықтан арылуды, елдің көзін ашуды арман етіп, өз дәуірінің жас ұрпағының тілегін өз үнімен жеткізді.

Өмірбаяны

Сұлтанмахмұт Торайғыров 1893 жылдың 28 қазанында Көкшетау облысы, Қызылту ауданында дүниеге келген. Екі жасында анасынан айырылып, балалық шағы Баянауыл өңірінде өтті. Алты жасында хат таныды.

Білім жолы

1908 жылы Баянауылда Әбдірахман молданың медресесінде бірнеше жыл оқып, 1911 жылы жаңаша оқытатын Нұрғали мұғалімнен бір қыс дәріс алады. Троицк, Семей, Томск қалаларында оқуын жалғастыруға ұмтылғанымен, тұрмыстық қиындықтар мен қаржының тапшылығы бұл арманын тежеді.

Қайраткерлік және мұра

Ол өз бетінше көп оқып, ғылымның түрлі салаларынан хабардар болды. Жастайынан меңдеген дерттен 27 жасында өмірден өтті. Аз ғұмырында қазақ поэзиясы мен прозасын жаңа белеске көтеріп, роман жанры мен реалистік поэманың қалыптасуына ықпал етті.

Шығармалары: тірек-сызба

Өлеңдері Поэмалары Прозасы
«Шығамын тірі болсам адам болып»,
«Шәкірт ойы»,
«Анау-мынау», «Жарлау»,
«Бір адамға», «Бұлар кім?» т.б. 		«Адасқан өмір», «Кедей»,
«Айтыс», «Қайғы» 		«Қамар сұлу», «Кім жазықты?»,
«Ауырмай есімнен жаңылғаным»

Өлеңнің жазылу тарихы және идеясы

Жазылу тарихы

  • Өлең ақынның ұстазы Нұрғалиға арналған.
  • Досы әрі туысы Шайбай Аймановқа хат арқылы жолданған.
  • 1913 жылы жазылып, 1922 жылы Қазан қаласында «Адасқан өмір» кітабында жарияланған.

Лирикалық қаһарман

«Шығамын тірі болсам, адам болып» өлеңіндегі лирикалық қаһарман — ақынның өзі. Лирикалық шығармаларда ақын тұлғасы өлең кейіпкерімен тұтасып, біртұтас сезім мен ой кеңістігін құрайды. Ақын өз атынан сөйлей отырып, дәуір ұрпағының мұрат-мақсатын, арман-аңсарын, ішкі күйін бейнелейді.

Өлең мәтіні

4

Интерактивті тақтадан өлең мәтіні көрсетіліп, мұғалім мәнерлеп оқиды.

Шығамын тірі болсам адам болып, Жүрмеймін бұл жиҺанда жаман болып. Жатқаным көрде тыныш жақсы емес пе, Жүргенше өмір сүріп надан болып. Мен балаң жарық күнде сәуле қуған, Алуға күнді барып белді буған. Жұлдыз болып көрмеймін елдің бетін, Болмасам толған айдай балқып туған. Бұл сөзім асып айтқан асылық емес, Ойында оты барлар асылық демес. Тебем деп тірі болсам надандықты, Серт етіп өз-өзіме еткем егес.

Талдау жұмыстары

Кітаппен жұмыс

  • 1–2 оқушы өлеңді мәнерлеп оқиды.
  • Мағыналық бөліктер бойынша қысқаша түсіндірме жасалады.

Топтық жұмыс: сатылай кешенді талдау

  1. Авторы: С. Торайғыров.
  2. Тақырыбы: адамдық.
  3. Жанры: өлең.
  4. Идеясы: білім-ғылымға, өмірге құштарлық; надандықпен күрес.
  5. Шумақ саны: 3.
  6. Тармақ саны: 4.
  7. Бунақ саны: 3 бунақты.
  8. Буын саны: 11.
  9. Ұйқасы: а-а-б-а (қара өлең ұйқасы).
  10. Көркемдегіш құралдар: эпитет, теңеу.
    «көрде тыныш жату» «жарық күнде сәуле қуған» «күнді барып алуға белді буған» «толған айдай балқып туған» «ойында оты барлар» «надандықты тебу»

Пәнаралық байланыс: Абаймен үндестік

Абайдың он жетінші қара сөзіндегі ойлар көрсетіліп, Сұлтанмахмұттың адамдық, білім мен ар-ұят туралы ұстанымдарымен үндестігі салыстырылады.

ТАЛДАУ ҚҰРАЛЫ

Венн диаграммасы: ортақ идеялар мен айырмашылықтарды белгілеу.

Ой сергіту: ашық пікір

Талқылауға арналған сұрақтар:

  • Өлең мазмұны сендерге қалай әсер етті?
  • Кім болуды армандайсыңдар?
  • Ақынның негізгі ойы қандай?

Қорытынды

Сұлтанмахмұт Торайғыров ХХ ғасыр басындағы қоғамдық-саяси және тарихи-әлеуметтік өзгерістерге азаматтық үн қосқан талантты ақындардың бірі. Ол қазақ әдебиетінің көркемдік арнасын кеңейтіп, ұлт рухын көтерген ойлы мұра қалдырды. Сұлтанмахмұттың сөзі мен мұраты халық жадында өмір сүріп, құрметті орын алады.

Үй тапсырмасы

«Кім болам?» тақырыбына эссе жазу.

Бағалау

Оқушының мәнерлеп оқуы, талдауға қатысуы, топтық жұмыстағы белсенділігі және пікір айту мәдениеті ескеріледі.