Балалардың көркем әдебиетке қызығушылықтарының жоқтығы
Оқушыны өз бетімен кітап оқуға үйрету және оқу дағдысын қалыптастыру
Кітап оқу — адамзат ойлап тапқан ең ғажайып құбылыстардың бірі. Ол рухани жан дүниеге демеу беріп, адамның адами қасиетін арттырады. Тәрбиеміздің бастауы болған ертегі, жыр, дастан сияқты мұраларымыз бүгінгі ұрпаққа да кітап арқылы жетіп отыр.
Ұлы Абай: «Пайда ойлама, ар ойла, талап қыл терең білуге. Артық білім кітапта, ерінбей оқып көруге» — деп, білімнің қайнары кітапта екенін анық көрсетеді.
Кітаптың тәрбиелік және танымдық мәні
Кітап оқу адамды алғыр ойлауға баулиды, албырт сезімді тежейді, ішкі ойлау мен сезіну қабілеттерін жүйелейді. Белгілі бір мағынада ол — «ми гимнастикасы».
Кітап — дос
Жалғыздықта серік, көңілге демеу.
Кітап — бағыт беруші
Ой мен сезімді реттеп, дүниетанымды кеңейтеді.
Кітап — жұбатушы
Рухани қолдау беріп, ішкі күйді орнықтырады.
Кітап — ұстаз
Терең ойлауға, талдауға, қорытынды жасауға үйретеді.
Дегенмен кітаппен жүйелі жұмыс істей алмау кейбір оқушылардың кітапқа деген қызығушылығын бәсеңдетіп, енді бірін — жүйесіз, ойланбай оқуға әкелуі мүмкін. Сондықтан оқу мәдениетін қалыптастыру — басты міндет.
Оқу мәдениеті дегеніміз не?
Оқу — кітап мазмұнымен танысып қана қою емес, автордың ойын ұғынып, мәтіндегі мағынаны өз ойыңмен байланыстыра білу.
Оқу мәдениеті ең алдымен оқуға деген дұрыс көзқарастан басталады: оқырман кітапты тек уақыт өткізу үшін емес, өздігінен білім алып, еңбегін ұйымдастыруға және жетілдіруге пайдалануы тиіс.
Бастауыш сыныпта дербес оқуды қалыптастыру
Мектептегі оқу үдерісі бастауыш сынып оқушыларынан дербестікті талап етеді. Осыған байланысты оқу еңбегін ең алдымен кітаппен жұмыс істеуге үйретуден бастаған дұрыс.
Көптеген бастауыш сынып оқушылары кітап оқуға бейім келеді, бірақ кітапты таңдау, оқу бағытын анықтау сияқты тұстарда ата-ана мен мұғалімнің бірлескен қолдауы қажет.
Мәнерлеп оқу дағдысын дамыту
Оқушыны бірте-бірте мәнерлеп оқуға дағдыландыру маңызды. Мәнерлеп оқу кезінде төмендегі компоненттер ескеріледі:
- Екпінді дұрыс қою және оқу ырғағын сақтау.
- Тыныс белгілерін сақтап, орынды кідіріс жасау.
- Ой мазмұнына сай дауыс күшін, темпін, көңіл күй реңкін өзгерте оқу.
2–3-сыныптағы негізгі қадамдар
2–3-сыныптарда оқушы мұғалімнің басшылығымен кітапты оқудың белгілі жүйесімен және тәртібімен танысады, оқығанының мазмұнын қысқаша айтып беруге үйренеді. Осы дағдылар орныққан сайын ол өз бетінше кітап таңдауға және дербес оқуға біртіндеп көшеді.
Мұғалім ұсынатын оқу материалдары
Жас ерекшелігіне, білім деңгейіне және қызығушылығына қарай: көркем әдебиеттер, қазақ жазушыларының қысқа үзінділері, аңыз-әңгімелер, сондай-ақ «Балдырған», «Ақ желкен», «Ұлан» сияқты басылымдар.
Кітап оқуды ұйымдастырудың тиімді әдіс-тәсілдері
1) Өз таңдауы бойынша оқу
Оқушының қызығушылығын қолдап, таңдауға жауапкершілік қалыптастырады. Ересектер кітап таңдауды бағыттап, бақылап отырғаны дұрыс.
2) Кітапты талқылау
Оқылған материалды ой елегінен өткізіп, пікір айтуға, дәлелдеуге, тыңдауға үйретеді.
3) Бірігіп оқу
Әр бала өз рөлін сезінеді: кезекпен оқу, тыңдау, мазмұнын толықтыру арқылы ортақ нәтижеге жетеді.
4) Ұнаған тұсын оқыту
Оқушының мәтінмен жеке байланысын нығайтады: әсер еткен ойды бөлісу оқуға ынтаны күшейтеді.
Кітапхана және «Кітапхана бұрышы»
Мектеп кітапханасы оқушыларды қажетті шығармалармен қамтамасыз етуі тиіс. Бірақ керекті кітап әрдайым табыла бермейді. Сондықтан мұғалім сыныпта «Кітапхана бұрышын» ұйымдастырып, қолжетімді қор қалыптастырғаны тиімді.
Ынталандыру идеясы
«Ең үздік оқырман» атағын жариялап, мадақтау арқылы оқуға қызығушылықты арттыру.
Ұсынылатын шағын тізім (мысал)
- Оқымысты қоян
- Қазақ халық ертегілері
- Шөл ертегісі
- Қойшы бай
- Әйбат ертегілер
- Керіктің құпиясы
- Су ертегісі
- Әжемнің ертегілері
- Арлан күшік
Сурет салу және ертеңгілік арқылы қызықтыру
Кітап оқуға қызықтырудың тиімді жолы — оқылған ертегілердің мазмұны бойынша түрлі түсті бояумен сурет салып, ертеңгіліктер өткізу. Мұндай шараларды тоқсан соңында оқушылардың оқығанына есеп беру ретінде ұйымдастыруға болады.
Бастауыш жаста кітаптағы суреттердің тәрбиелік мәні жоғары: олар мәтінді түсінуге, есте сақтауға және қиялды дамытуға көмектеседі.
Оқу күнделігі: кітапты жүйелеудің қарапайым құралы
Оқушы өз қалауымен оқыған кітаптарын дәптерге тізіп жазып отырғаны дұрыс. Төмендегідей кесте үлгісі пайдалы:
| Тақырыбы | Автор | Кейіпкерлер | Мәселелері | Қысқаша мазмұны | Пікір |
|---|---|---|---|---|---|
| … | … | … | … | … | … |
Топпен оқу және пікір алмасу
Оқушыларды 3 топқа бөліп, бірлесе оқу мен ой бөлісуге баулу — сөйлеу дағдысын, тыңдау мәдениетін және ойлауды дамытудың нәтижелі тәсілі. Топтық жұмыста оқушы қасындағы достарының пікірін сыйлауды, өз ойын анық жеткізуді үйренеді.
Жұмыс тәртібі
- Топтағы 4 бала кезекпен оқиды, қалғандары тыңдайды.
- Оқығаннан кейін талқылау жүргізіледі.
Нәтиже
- Шапшаң оқу дағдысы қалыптасады.
- Мәнерлеп оқу жақсарады.
- Оқығанды көз алдына елестету, сезіну және қиялдау қабілеті дамиды.
- Өзіндік жұмыстар мен тапсырмаларда еркін жұмыс істеуге үйренеді.
Қазіргі өзекті мәселелер
ХХІ ғасыр — компьютер мен техниканың қарқынды дамыған заманы. Осы кезеңде дабыл қағатындай бірнеше мәселе бар:
- Балалар кітап оқудың орнына күні-түні компьютерге телміріп өсіп келеді.
- Көркем әдебиетке қызығушылықтың төмендеуі.
- Қазақ тіліндегі кітап, газет-журнал оқылымының азаюы.
- Сөйлеу мәдениетінің әлсіреуі.
Бұл проблемалардың шешімі — кітап оқытудың әдіс-тәсілдерін дұрыс жолға қою, қызықты әрі жүйелі оқу ортасын қалыптастыру. Өз ұлтының көркем тілінің кәусарынан қанып ішкен ұл мен қыз — елінің толыққанды, мәдениетті азаматы болатынын ұмытпаған жөн.
«Оқушы көркем әдебиетті неге оқымайды?» деген сұраққа жауап
Кейде «оқушы оқымайды» деген түйін жасаймыз. Алайда көп жағдайда бала оқиды — тек қалауына жол табу, ынтасын ояту өз қолымызда. Кітаптың баланың өміріне табиғи түрде енуіне жағдай жасасақ, нәтиже де өзгереді.
Оқудың берері
- Ойлау жүйесі жинақы, нақты болады.
- Ақыл-ой еңбегі қалыптасады.
- Сауаттылық артады, сөз қоры молаяды.
- Шешендік қабілет дамиды, тілдік талғам қалыптасады.
Жиі кездесетін сылтаулар
- «Уақытым жоқ».
- «Кітап дүкеніне не кітапханаға барудың қажеті жоқ, интернеттен оқи саламын».
- «Кітап оқу қажет емес» деген қате түсінік.
Қорытынды
Оқушыны өз бетімен кітап оқуға үйрету — оның сауаттылығын арттырады, сөз қорын ұлғайтады, ойын еркін әрі дәл жеткізуге мүмкіндік береді. Көркем әдебиетті тұрақты оқитын бала мәтінді түсініп қана қоймай, сурет бойынша сөйлегенде де шешендігін танытып, сөзді орнымен таңдай алады.
Демек, оқушының дербес оқу дағдысын қалыптастыру — оны өмірге дайындаудың берік негізі.