Қазақ халқының музыка өнерімен материалдық мәдениеті
Сабақтың мақсаты
Білімділік
Қазақ халқының музыка өнері мен мәдениеті туралы білімді тереңдету.
Дамытушылық
Ізденушілік, салыстыру, жинақтау және талдау дағдыларын дамыту.
Тәрбиелік
Тарихты тануға ынталандыру, салт-дәстүрді қастерлеуге және эстетикалық талғамды қалыптастыруға тәрбиелеу.
I. Ұйымдастыру кезеңі
Сөзіңе — сөнбес жұлдыз тең,
Жалыныңда айбын бар.
Керек емес даңқыңа
Белгі темір, кеспек қыш.
От жырларын халқына —
Өшпес мәңгі ескерткіш!
Алдыңғы сабақта XIX ғасырдың I жартысында өмір сүріп, өз жырларымен дәуір шындығын бейнелеген қазақ әдебиеті өкілдерінің шығармаларын оқып, жаттап келу тапсырылған болатын.
II. Үй тапсырмасын сұрау
Тұлғалар
- Махамбет Өтемісұлы
- Шернияз Жарылғасұлы
- Шөже Қаржаубайұлы
- Сүйінбай Аронұлы
Талқылау тақырыбы
Махамбет пен Шернияз шығармаларында бейнеленген 1836–1838 жылдардағы ұлт-азаттық көтеріліс.
III. Үй тапсырмасын қорыту
«Зымыран сұрақтары» арқылы негізгі деректерді еске түсіреміз.
-
1. Махамбет Өтемісұлы көтеріліске арнап қандай өлеңдер жазды? «Соғыс» «Мен едім» «Егеулі найза қолға алмай»
-
2. Шернияздың қазақ әдебиетіне қосқан жаңалығы — суырыпсалмалық өнер.
-
3. Шөженің ерекшелігі — екі көзінен ерте айырылса да, өнер жолынан таймаған.
-
4. Ш. Уәлиханов қай жырды жазып алған? «Қозы Көрпеш – Баян сұлу». Орыстың қай ақыны осы сюжеттің негізінде поэма жазған? А. С. Пушкин.
-
5. Сүйінбай — кімнің ұстазы? Жамбылдың.
-
6. XIX ғасырдағы ірі айтыс ақындарының даңқы қай елге тараған? Қырғыз еліне.
-
7. XIX ғасыр ақындарына тән ортақ белгі — ел өмірін шындықпен жырлауы.
IV. Жаңа сабақ
Бүгінгі тақырып: қазақ халқының музыка өнері және материалдық мәдениеті.
Өнердің негізгі салалары
Музыка өнері: домбыра, күй және дәуір үні
Музыка қазақ халқының өмірінде ерекше орын алды. Ұлы Абайдың «Туғанда дүние есігін ашады өлең, өлеңмен жер қойнына кірер денең» деуі де сондықтан.
Домбыра және күйшілік дәстүр
- Домбыра тарту мен күйшілік өнері — ұлт болмысын танытатын көне дәстүр.
- Домбыра әр қазақтың үйінде, төрінде тұрған ұлттық аспап болды.
- Күй домбырамен ғана емес, қобыз және сыбызғымен де орындалған.
Күйші-композиторлар және тарихи ықпал
- Дарынды жыраулар мен ақындар ішінде күй шығарғандар да болған: Махамбет («Жорық», «Ақтабан», «Жұмыр қылыш»).
- XIX ғасырдың I жартысында музыка өнерінің дамуына 1836–1838 жылдардағы Бөкей ордасындағы шаруалар көтерілісі айрықша әсер етті.
- Күйшілік мектептің көрнекті тұлғалары ретінде Ықылас, Құрманғазы, Дина есімдері аталады.
Сал-серілер феномені
Әнші-күйшілер өз өнерін ойын-тойларда көрсетіп, халық құрметіне бөленген. Өнерпаз жандарды ел сал, сері деп атаған. Олардың қатарында Сегіз сері, Байжан сал сияқты тұлғалар да бар.
Салдар — әнші, ақын, сазгер ғана емес, сонымен қатар атбегі, құсбегі, саятшылық өнерді меңгерген, өнерді ерекше қастерлеген жандар.
Жыршылық дәстүр және көтеріліс жырлары
Жыршы-жыраулар батырлық пен ерлікті жырлап, әндік және аспаптық орындауды қатар қолданған. Исатай–Махамбет көтерілісіне байланысты көптеген жырлар туындады.
Сабақта Махамбеттің «Жұмыр қылыш» күйін тыңдау ұсынылады.
Материалдық мәдениет: тұрмыс, шеберлік, бұйым
XIX ғасырдың I жартысында қазақ халқының материалдық мәдениеті де айқын дамыды. Ол негізінен мал шаруашылығына, егіншілікке және үй кәсіпшілігіне байланысты қалыптасты.
Күнделікті тұрмыс бұйымдары
- Ағаш шеберлері: диірмен, келі, келсап сияқты бұйымдар жасаған.
- Тері өңдеу арқылы: мес, саба, торсық, сондай-ақ тұрмыстық киімдер тігілген.
- Арнайы үйші-шеберлер: киіз үй, үй мүліктері және ат әбзелдерін жасаумен айналысқан.
Киіз үй құрылысы (негізгі бөліктері)
- Есік
- Кереге
- Уық
- Шаңырақ
- Керегебау
- Белбеу
- Басқұр
- Туырлық
- Үзік
- Түндік
- Киіз есік
- Ағаш есік («Сықырлауық»)
Қару-жарақ мәдениеті және «бес қару»
Көшпелі өмір салты мен феодалдық қатынастар қару-жарақ түрлерінің қалыптасуына ықпал етті. Қазақ дәстүрінде «бес қару» ұғымы кең тараған:
- 1. Садақ
- 2. Қылыш
- 3. Найза
- 4. Айбалта
- 5. Шоқпар
Мылтық көбіне Орта Азия саудагерлерінен малға немесе шикізатқа айырбас арқылы алынған. Сонымен бірге қазақ шеберлері де қарудың әр түрін жасап отырған.
Тоқымашылық, киіз басу және зергерлік
Әйелдер еңбегі
- Жүн түту, жіп иіру
- Алаша тоқу (терме, қақпа алаша т.б.)
- Киіз басу, кестелеу
- Теріден киім тігу
- Басқұр, белбеу, қоржын тоқу (өрмек арқылы)
Ерлер еңбегі
- Ағаш шеберлігі, мүйіз өңдеу
- Металл өңдеу
- Былғары, тері, сүйек өңдеу
- Күмістен бұйым жасау (зергерлік)
Тұрғын үй мәдениетіндегі өзгеріс
Қазақтың киіз үйлеріне сырттан келген орыс және шетел жиһанкездері ерекше қызығушылық танытқан. Ресейге қосылуына байланысты баспана үлгілерінде өзгерістер байқалды: ағаштан салынған тұрғын үйлер пайда бола бастады.
Орыс шеберлері салған көп бөлмелі ағаш үйлерде хандар мен сұлтандар тұрған. Бұл — орыс материалдық мәдениетінің қазақ тұрмысына біртіндеп ене бастағанын көрсетеді.
V. Сабақты бекіту
Төмендегі сөздерді пайдаланып, анықтамаларды сәйкестендіреміз:
- 1. Қазақ халқының ұлттық аспаптарының бірі.
- 2. Қорқыттың музыкалық аспабы.
- 3. Теріден жасалған ыдыс.
- 4. «Бес қарудың» бірі.
- 5. Керегені жабатын киіз.
- 6. Киіз үйдің ағаш есігі.
- 7. Зергерлік бұйым.
VI. Қорытынды
Бүгін біз XIX ғасырдың I жартысындағы қазақ халқының музыка өнері мен материалдық мәдениеті туралы негізгі мағлұматтарды қарастырдық.
Сабақты Қадыр Мырзалиевтің мына жолдарымен түйіндейміз: «Нағыз қазақ — қазақ емес, нағыз қазақ — домбыра».
VII. Үйге тапсырма
- XIX ғасырдың I жартысындағы музыка өнері мен материалдық мәдениет тақырыбын қайталау.
- Ұлттық аспаптар мен ұлттық киімдер туралы деректерді жинақтау.
- Киіз үйдің түрлері мен құрылымдық ерекшеліктерін біліп келу.
VIII. Бағалау
Оқушылардың жауаптары, талқылауға қатысуы, тапсырмаларды орындау сапасы және шығармашылық белсенділігі бойынша бағалау жүргізіледі.