Жаяу - Мұса Байжанұлы (1835 - 1929жж)Жаяу - Мұса туып өскен жері қазіргі Павлодар облысы, Баян ауданы
Тұлға • Өмірбаян • Музыкалық мұра
Жаяу Мұса Байжанұлы (1835–1929)
Жаяу Мұса Байжанұлы — қазақтың атақты халық композиторы әрі ақын. Оның өмір жолы күреске, қуғын-сүргінге, сапарға және өнердегі жаңашыл ізденіске толы болды. Ел ішінде кең тараған әндері қазақ музыкасының мазмұны мен түріне тың серпін әкелді.
Туған жері және қалыптасуы
Жаяу Мұса қазіргі Павлодар облысының Баянауыл ауданында дүниеге келген. Әкесі Байжан — кедей шаруа. Мұса жастайынан өнерге жақын, талапшыл болып өседі. Әкесі баласының оқуға ұмтылысын толық қолдамаса да, ол өз бетімен білім іздейді.
Кейін Омбы қаласына барып, орысша оқуға түседі. Омбыда оқып жүрген жылдары жаз айларында елге қатынап, шонжар Шорман әулетінің парақорлығы мен бұқараға көрсеткен зорлық-зомбылығын әшкерелеп, баспасөзге жазады.
Қуғын, айыптау және әскер қызметі
Сол кезеңде дуанбасы болып сайланып, полковник шенін алған Шорманның Мұсасы Омбы губернаторына Жаяу Мұсаның үстінен шағым түсіреді. Оны «патшаға қарсы адам» деп жала жауып, Тобыл өзені бойындағы Тобыл қаласына 12 жылға жер аудартуға ықпал етеді.
Алайда Жаяу Мұсаның өтініші бойынша жер аудару жазасы әскер қызметіне ауыстырылып, ол арбакеш болып жұмыс істейді. Генерал Черняев әскерінің қатарында Петербургте, сондай-ақ Польша, Литва, Латвия жерлерінде болады. Кейін Орта Азия экспедициясына қатысып, осы сапарда қазақтың тұңғыш ғалымы Шоқан Уәлихановпен кездеседі.
Еліне оралуы және азаматтық ұстанымы
Елге қайтып келгеннен кейін де Шорман тұқымдары оның соңынан қалмай, қайта-қайта жалған айып тағып, қудалауын тоқтатпайды. Тек Ұлы Октябрь революциясынан кейін ғана Жаяу Мұса азаттыққа қол жеткізіп, теңдікке ие болады.
Негізгі бағыты
Ол өз дәуірінің әлеуметтік-қоғамдық мәселелеріне белсене араласып, ақындық және композиторлық шығармаларында халықтық-бұқарашылдық ұстанымды берік сақтады. Өмір бойы үстем тап өкілдерімен күресе жүріп, қазақ ауылының шындығын батыл суреттеді.
Өнері мен ықпалы: дәстүр және жаңалық
Жаяу Мұса Арқада Біржан сал мен Ақан сері бастаған әнші-ақындар дәстүрін жалғастырып қана қоймай, қазақ музыкасының мазмұнына, түріне және орындаушылық мәдениетіне елеулі жаңалықтар енгізді. Бұл ізденіс тек қазақ өрісімен шектелмей, көршілес туысқан халықтардың — орыс, татар және басқалардың музыкалық мәдениетінен үйренумен ұштасады.
Оның ұзақ өмірінде түрлі себептермен көптеген елдерді аралауы әндерінің стильдік бояуын байытты. Жаяу Мұсаның шығармалары қазақтың көне ән дәстүріне толық ұқсамайтын, өзіндік өрнегі мол туындылар қатарын қалыптастырды.
Музыкалық жаңашылдығының өзегі
Әлеуметтік мазмұн
Оның өлеңі мен әні көбіне әлеуметтік тақырыпқа құрылып, қоғам шындығын ашық жеткізеді.
Жаңа ырғақ пен серпін
Көңілді, жігерлі, ырғақты әуендер жасап, қала мәдениетінің элементтерін батыл енгізді.
Музыкалық ықпалдарды игеру
Орыс пен татар музыкалық қазынасын еркін пайдаланып, би мен марш үлгілеріне жақын ырғақтық шешімдерге барды.
Еуропалық сипат
Тек сырттай еліктемей, қазақ әндерінің әуездік мүмкіндігін кеңейтіп, еуропалық сыр-сипатпен ажарландыра түсті.
Бұл жаңалықтардың түп-тамыры композитордың өзі бастан өткерген күреске, тартысқа толы өмір эпизодтарымен тығыз байланысты. Жеке ізденісінің және айрықша дарынының арқасында ол қазақша да, орысша да сауатын ашып, 13 жыл бойы оқып, өз дәуіріндегі күрделі өзгерістерді түсінерлік деңгейге көтеріледі.
Сан мәрте қуғын көріп, бірнеше рет жер аударылса да, Жаяу Мұса мойымай, әрдайым бұқара шаруаның жоқшысы әрі қамқоршысы болып қала берді. Оның ақындығынан гөрі композиторлық қуаты басым екені де осы мұрадан айқын танылады.
Өмірінің соңғы кезеңі
Ұлы Октябрь революциясынан кейін Жаяу Мұсаның өнері кеңірек танылып, гүлдене түседі. Бұл кезеңде ол қартайса да, еңбекші халықпен бірге ел шаттығын, бостандыққа жеткен кедей шаруаның көңіл күйін әнге қосты. Жаяу Мұса Байжанұлы 1929 жылы 94 жасында дүниеден өтті.