Адалбақан - әлем ағашының символы
Кіріспе
Бұл тақырыпты таңдаудағы мақсатым — қазақ халқының ғасырлар бойғы көшпенді тұрмыс-тіршілігіне, салт-дәстүріне сай қалыптасқан киіз үй мәдениетін таныту. Ата-баба дәстүрін жалғастыру — ұрпақ парызы.
Жобаның мақсаты — киіз үйдің құрылымымен, оны тігу дәстүрімен таныстыру және ұмыт болып, қолданыстан шығып бара жатқан құндылықтарымызды жаңғырту.
Киіз үй туралы қысқаша
Киіз үй — Орталық және Орта Азия халықтарының дәстүрлі баспанасы, көшпелі өмір салтына барынша бейімделген тұрғын үй. Ол тез жиналып, шапшаң тігіледі, көшіп-қонуға өте ыңғайлы.
Киіз үй — тарихымыздағы алғашқы сәулеттік құрылымдардың бірі. Оның іші қыста жылы, жазда салқын болады. Сондықтан оны бүгін де шопандар, туристер және түрлі шаралар ұйымдастырушылары пайдаланады.
Киіз үйдің сейсмикалық төзімділігі де жоғары: жер сілкінісі кезінде жеңіл әрі икемді құрылым болғандықтан, оңайлықпен қирай қоймайды. Осы себепті Қазақстан кей өңірлерде уақытша баспана ретінде киіз үйді қолдану тәжірибесін де енгізіп келеді.
Киіз үй кеңістігі және дүниетаным
Киіз үйдегі кеңістік — қазақ дүниетанымының тоғысқан жері. Осында адам дүниеге келеді, үйленеді, және соңғы сапарға аттанады. Яғни адамның өмірлік белестері (түздегі тіршілікті қоспағанда) киіз үй кеңістігімен тығыз байланысады.
Шаңырақ
Киіз үй — ғаламның моделі іспетті. Ал шаңырақ — бүкіл ғалам мен адам арасын байланыстырушы нышан ретінде түсіндіріледі. Рухани мәдениет тұрғысынан киіз үй тек баспана емес, арғы әлеммен байланыс орнататын, жат рухтардан қорғайтын киелі орын саналған.
Қазақ ұғымында үйдің киесі шаңырақтан бастау алады. Шаңырақ көтеріліп жатқанда жұрттың үндемей тұруы — «ұлы іс» атқарылып жатқан сәттегі құрмет белгісі. «Жеті уық шаншылғанша жетесіз ғана сөйлейді» деген сөз де осы түсінікпен сабақтас.
Нышандық мәні
- Төрт күлдіреуіш — дүниенің төрт тарабы.
- Уықтар — күн сәулесінің шашырауын еске түсіреді.
- Ертеде шаңыраққа үрленген қарын байлау — «құт құйылады» деген сеніммен байланысты.
От пен ошақ байланысы
Шаңырақтың астында ошақ орналасады. Түсінік бойынша, жоғарыда — Алланың оты, төменде — адамның оты. Осы екі қабаттың түйіскен тұсы үйдің рухани өзегін білдіреді.
Есік пен төр
Киіз үйдің есігі дәстүр бойынша көбіне шығысқа қаратылады. Бұл — күн сәулесі үйге алғаш болып түссін деген ырым.
Есікке қарама-қарсы тұс — төр. Төрде отырған адам есікке қарап отырады. Отырудың да таңбалық мәні бар: дәстүрде әкесі тірі адамға байланысты отырыс әдептері қалыптасқан.
Төрдің қоғамдық мағынасы
Төр — төрелік айтатын орын. Төрге ақ пен қара сырмақ төселуі — «ақ пен қараның ара-жігін ажырата алатын» әділдік ұстанымын меңзейді. Төрде отырып билік айтқан адамдардың мәртебесі кейде мемлекеттік деңгейге дейін көтерілген.
«Еділ — үйдің есігі, Жайық — үйдің жапсары, Түркістан — ұлы төріміз» деген сөздер кеңістік пен ұғымның сабақтастығын танытады. Ақ Орда, Көк Орда, Алтын Орда атауларын да кеңейтілген «үй» бейнесімен салыстыратын пайым бар.
Сондай-ақ төрге қыз баланы отырғызу дәстүрі болған, өйткені «қыз — қонақ». «Қыз бала — төр иесі, ұл бала — үй иесі» деген нақыл осыны білдіреді.
«Керегең кең болсын, екі босағаң тең болсын!»
Киіз үйде екі босаға бар: оң жақ және сол жақ. Бұл бөлініс тұрмыстық қана емес, символдық мағынаға да ие.
Сол жақ босаға
Сол жаққа кебеже, саба, мес, күбі секілді ыдыстар қойылады. Бұл жаққа қатысты дүниелерді зерттеушілер көбіне «құт» категориясымен байланыстырады: айран, іркіт, қымыз, шұбат сияқты берекені білдіретін тағамдар осы ыдыстарға құйылады. Сондықтан сол жақ босаға — әйелдің символы ретінде түсіндіріледі.
«Аяғын көріп асын іш, анасын көріп қызын ал» деген мақалда да тұрмыстық бұйымның астарлы мағынасы сақталған.
Оң жақ босаға
Оң жаққа ер-тұрман, ат әбзелдері, бүркіт сияқты ер азаматқа тән заттар қойылады. Қатты жауын-шашында жас төлді де оң жаққа кіргізетін болған. Оң жақ — аралық меже ретінде қабылданады.
Келін босаға аттағанда алдымен оң жақта қарсы алып, аяғы биязы болсын деп ақсарбас терісін төсеу салты айтылады. Үйленген соң төсек-орнымен сол жаққа өтеді. Қайтыс болған адамды да ақ киізге жатқызып, оң жақтан шығару дәстүрі бар.
Тілек астары
Осы түсініктерді жинақтасақ, «Керегең кең болсын, екі босағаң тең болсын!» деген тілек — тек кең үй тілеу емес, астарында «ата-анаң аман, шаңырағың берік болсын» деген мағына бар.
Қазан-ошақ
Шаңырақты көтергенде бақанның екінші ұшы тиген жерге, яғни үйдің дәл ортасына ошақ орналасады. Ошақ орныққан соң қазан асылады.
Дәстүр бойынша қазан бос тұрмауы керек: оған міндетті түрде бір нәрсе құйылады. Қазан — құт-берекенің символы. Оның бізге жеткен көрнекті үлгісі — Түркістандағы Тайқазан.
Береке мен бірлік нышаны
Қазанға қатысты аңыздарда оны татулықтың белгісі ретінде сипаттау жиі кездеседі. Соның бірі: жауласқан мың батырдың найзасының ұшы ерітіліп, қазан құйылғаны айтылады. Сондықтан қазан береке-бірліктің де символы ретінде танылады.
Бақан және адалбақан
Бақан да еркектің символы ретінде қарастырылады: дәстүрлі түсінікте оны әйел адамның ұстауы құпталмаған. Бақан — әлемді тіреп тұрған тірек тәрізді бейнеленеді.
Ал адалбақан мәні бұдан да терең. Ерлі-зайыптылар жас ұлғайған сайын төрге жақындап, адалбақанға да жақындай түседі деген пайым бар. Адалбақан — әлем ағашының символы.
Әлем ағашы — ертегілерде (мысалы, «Ертөстік») самұрық құс қонатын, арғы әлем мен бергі әлемді жалғайтын ғажайып бәйтерек бейнесі. «Адалбақанға жақындаған адам — адалдыққа жақындайды» деген түсінік те осыдан тарайды.
«Табалдырықты баспа!»
Ертедегі түсінік бойынша әлем үш қабаттан тұрады: аспан — рухтар мекені, жер — адамдар дүниесі, төменгі қабат — өзге күштермен байланыстырылатын кеңістік. Табалдырық осы төменгі әлеммен қатысты мәнге ие деп есептелген.
Кейбір ғұрыптарда шала-жансар туған мал төлін немесе түсікті табалдырық астына көму тәжірибесі болғаны айтылады. «Табалдырықты баспа!» деген тыйымның шығу төркіні осы ұғымдармен байланыстырылады.
Сондай-ақ, оталмаған мылтық пен қаппаған қақпанды «домдау» үшін табалдырық астына қойып, бойын таза ұстайтын әйел адамға аттататын ырым кездеседі. Мұның себебі — қаскөй рухтар мылтық пен қақпанды «байлап тастады» деген наным.
Киіз үйге байланысты қарғыстар
Мағыналық салмағы ауыр сөздер
Халықтық тілде киіз үйге қатысты қарғыс-тілектер де кездеседі. Мысалы, Радлов жазып алған нұсқада шаңырақ пен күлдіреуішке қатысты ауыр қарғыс сөздер айтылады.
«Көк шөбің басылмасын, күлiң шашылмасын» тіркесі сырттай жай тілектей көрінгенімен, астарында «үйіңнің орнын шөп бассын, оны таптайтын жан қалмасын» деген қасіретті мағына жатқанын зерттеушілер атап өтеді. Ертеде балаларды «күлшашар» деп атау да кездескен.
Киіз үйдің құрылымы (ағаш сүйегі мен жабдықтары)
Киіз үй көшпелі өмірге өте қолайлы: орташа көлем мен салмақтағы үйді бір түйеге артуға болады. Ол кереге, уық, шаңырақ және бірнеше киіз жабдықтардан тұрады. Ағаш сүйек — үйдің қаңқасы, ал киіз жабдықтары суық пен аяздан қорғайды.
Кереге
Төменгі бөлік. Түйіскен жерлері қайыспен байланып, жыққанда ықшам жиналатын, тіккенде керілетін торкөз ағаштар. Киіз үй көлемі екіден сегіз керегеге дейін барады, біріктірілгені «қанат» деп аталады.
Уық
Иілген, ұшы үшкір ағаштар. Уықтар киіз үйдің күмбезін құрайды: төменгі жағы керегеге байланады, жоғарғы ұшы шаңырақтағы көздерге кіргізіледі.
Шаңырақ
Бірнеше доға иіліп жасалып, көлденең шыбықтармен бекітілген ағаш дөңгелек. Бұл — жарық түсетін әрі түтін шығатын тесіктің қызметін атқарады. Қажетіне қарай киіз түндікпен ашылып-жабылады.