Қазақ халқының қалыптасу
Сабақ тақырыбы
Біз қазақ — ежелден еркіндік аңсаған халықпыз!
Тәрбие сағаты
Тәуелсіздік құндылықтары мен тарихи жады
Мақсаты
- Ата-бабаларымыздың еркіндікке ұмтылуын, тәуелсіздікке бастар тарихи ізді түсіндіру.
- Тәуелсіздік ұғымын зерделей отырып, ізгі адамгершілік, жоғары парасат, достық, ынтымақ-бірлік, бейбіт өмір құндылықтарын жас ұрпақ санасына сіңіру.
- Тәуелсіздік күні мен Республика күнінің мазмұндас, сабақтас екенін ұғындыру.
- Оқушыларды елжандылық рухта тәрбиелеу.
Көрнекіліктер
- Қазақстан Республикасының Туы, Елтаңбасы, шаңырақ бейнесі.
- Тәуелсіздіктің сара жолына арналған слайдтар.
Кіріспе бөлім
Мұғалімнің тәрбие сағаты туралы алғы сөзі. Оқушы орындауы мүмкін: «Менің Отаным» (Айдана).
Негізгі бөлім
1) Қазақ халқының қалыптасуы және ру-тайпалық бірлестіктер
«Біз қазақ — ежелден еркіндік аңсаған халықпыз!» Бұл ойдың түп қазығы — тарихи жады. Әрбір саналы азамат әуелі өз халқының тарихын білуі керек. Одан соң өзі өмір сүріп отырған мемлекеттің тарихын тану — парыз.
Негізгі түйін
Біз мекендеген мемлекет — Қазақстан. Бұл атау «Қазақ елі» деген мағынаны білдіреді. Сондықтан осы жердің байырғы халқы да, тарихи иесі де — қазақтар.
Қазақ жерінде өмір сүрген қауымдар уақыт өте келе руларға бірікті. Тілдік және шаруашылық ұқсастығы бар, қонысы жақын рулар іріленіп тайпаға айналды. Мұндай бірігу ортақ тілдің қалыптасуына, байланыстардың нығаюына ықпал етті.
Халықтың негізгі кәсібі алғашында мал шаруашылығы болды, кейін егіншілік те дамыды. Ру-тайпалар арасындағы қарым-қатынас кеңейіп, елдік тұтастыққа бастайтын негіз қаланды.
Ру-тайпалық негіздер
Үйсін, Қарлұқ, Керей, Маңғыт, Қоңырат, Қыпшақ, Найман, Арғын, Байұлы, Қыят, Күрлеуіт, Қаңлы, Әлімұлы, Албан, Суан, Дулат, Шапырашты және т.б.
2) Қазақ хандары және мемлекеттіліктің нығаюы
Қазақ хандығының қалыптасуы ұзақ тарихи үдерістің нәтижесі болып, XV ғасырда түбегейлі орнықты. Қазақ хандығының іргесін көтеріп, нығайтқан тұлғалар — Жәнібек пен Керей хандар.
Қасым хан (1511–1523)
Қазақ хандығын қуатты мемлекет деңгейіне көтерді. Тарихта «Қасым ханның қасқа жолы» атты заңдар жүйесімен белгілі.
Ақназар хан (1538–1580)
Ыдырай бастаған мемлекетті қайта күшейтті. Ресей және Орта Азия елдерімен, әсіресе сауда қатынастарын жақсартуға ықпал етті. Сауран мен Түркістанды өзіне қаратты.
Есім хан (1598–1628)
Ынтымақты күшейтіп, әдет-ғұрып, дәстүрді сақтауға үлес қосты. Ел жадында «Есім ханның ескі жолы» деген атаумен қалды.
Тәуке хан (1680–1718)
Қазақ заңдарының жинағы «Жеті жарғыны» жүйеледі. Бірлік пен құқықтық тәртіпті нығайтты.
Қорытынды ой
XV ғасырдың ортасында құрылған Қазақ хандығы XVIII ғасырдың ортасына дейін өмір сүріп, мемлекеттілік дәстүрін жалғастырды.
Музыкалық үзіліс
«Әдемі-ай» (қазақ биі).
3) Ресей империясы құрамындағы Қазақстан (XVIII ғ. — 1915 ж.)
А) Шапқыншылыққа қарсы күрес ұйымдастырушылары
Әбілқайыр (1693–1748)
Кіші жүз ханы, қазақ жасақтарының қолбасшысы (бас сардар). Батылдығымен, айласымен, ұрыс ұйымдастыру шеберлігімен танылды. «Қалмақ қырылған», Аңырақай шайқастарының батыры.
Абылай (1711–1781)
Азан шақырып қойылған аты — Әбілмансұр. Ел ішінде Сабалақ атымен де белгілі. Үш жүздің басын қосып, тәуелсіздікті сақтаудың жолдарын іздеген көреген хан әрі батыр.
Ә) Ұлт-азаттық қозғалыстар мен батырлар
Қазақ халқы Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы үздіксіз күрес жүргізді. Ұлт-азаттық қозғалыстар әр кезеңде әр өңірде бой көтерді:
- 1783–1797: Сырым Датұлы бастаған Кіші жүз шаруалары көтерілісі.
- 1828–1829: Бөкей хандығындағы қозғалыс.
- 1836–1838: Исатай мен Махамбет Өтемісұлы бастаған көтеріліс.
- 1837–1847: Кенесары Қасымұлы бастаған қозғалыс.
- 1842: Бөкей хандығындағы шаруалар қозғалысы.
- 1855–1858: Арал маңы қазақтарының отаршылдық езгіге қарсы көтерілісі.
- 1856: Сырдарияның төменгі ағысы қазақтарының көтерілісі.
- 1869: Орал және Торғай облыстарындағы көтеріліс.
- 1870: Маңғыстаудағы қозғалыс және т.б.
1916 жылы Амангелді Иманов бастаған ұлт-азаттық қозғалыс — тәуелсіздік жолындағы күрестің ең шырқау кезеңдерінің бірі болды.
Б) Орыстандыру саясаты және отарлық басқару
XIX ғасырдың басында Ресей империясы халқы көп болғанымен, әлеуметтік теңсіздік күшейді. Шет аймақтардағы еңбекші халықты қанау тереңдеді. Қазақ жерін иемдену екі негізгі бағытта жүргізілді:
1) Әскери бекіністер салу
Патша үкіметі қазақ жерін картаға түсіріп, қамал-бекініс салатын орындарды белгіледі.
2) Қоныстандыру саясаты
Қазақстанға басқа халықтарды қоныстандыру арқылы жергілікті халықтың жерін тарылтты.
Сонымен бірге хан билігі, хан кеңесі, халық жиналысы секілді басқару құрылымдарын жоюға ұмтылды. Тағы бір ауыр бағыт — христиан емес халықтарды шоқындыру, оларды орыс тілдік-мәдени кеңістігіне зорлықпен икемдеу болды. Өкінішке қарай, мұндай саясаттың салдары тілдік ортаға да әсер етті.
Әдеби-музыкалық үзік
Сәкен Сейфуллин — «Жас қазақ марсельезасы».
4) 1916 жылғы ұлт-азаттық қозғалыс, төңкерістер және Қазақстанның КСРО құрамындағы кезеңі (1922–1991)
А) Азаттық күресінің бастаушылары мен жаршылары
Отаршылдық езгіге қарсы қозғалыстар күшейіп, азаттық алу мақсаты айқындалды. Қоғамдық сана оянған сайын күресті ұйымдастырушылар мен үгітшілер қатары көбейді. Сол кезеңде А. Иманов, Ә. Жангелдин, Ғ. Талипов, Ә. Майкөтов, М. Масанчи, В. Куйбышев, А. А. Розыбакиева, М. В. Фрунзе және т.б. тұлғалар халықты күреске жұмылдыруда көрінді.
Сонымен қатар А. Байтұрсынұлы, С. Торайғыров, С. Дөнентаев, М. Дулатов, С. Көбеев, М. Сералин сияқты ақын-жазушылар мен ағартушылар теңдік пен бостандық идеясын насихаттап, күрестің рухани жаршыларына айналды.
Ә) Ақпан және Қазан төңкерістері және Кеңес өкіметінің орнауы
1917 жылғы Ақпан төңкерісі кезінде Ресейде халық толқуы күшейіп, Петербургте ереуіл өрістеді. Патша өкіметі құлап, саяси құрылым түбегейлі өзгерді.
Қазақ жерінде Кеңес билігі әр өңірде әркелкі жағдайда орнықты. Верный қаласында (қазіргі Алматы) Тоқаш Бокин бастаған қарулы жасақтар арқылы билік Кеңес өкіметіне өтті.
Қазақ АКСР-і РКФСР құрамында болып, кейін КСРО құрамына біріктірілді.
5) Қазақстанның Ұлы Отан соғысына қатысуы (1941–1945)
А) Қазақстандықтардың ерлігі
1941 жылы фашистік Германия КСРО-ға соғыс ашты. Бұл қанды кезең тарихта Ұлы Отан соғысы ретінде қалды. Мәскеу үшін шайқаста генерал-майор И. В. Панфилов басқарған 316-атқыштар дивизиясы ерекше ерлік көрсетті. Сол ұрыстарда Бауыржан Момышұлы батырлығымен танылды.
Мәлік Ғабдуллин мен Төлеген Тоқтаров Кеңес Одағының Батыры атанды. Жерлесіміз Рақымжан Қошқарбаев 1945 жылғы 9 мамырда Рейхстагқа Жеңіс туын тікті.
6) КСРО-ның ыдырауы және 1986 жылғы Желтоқсан оқиғасы
А) Саяси өзгерістер және қоғамдағы тұйықталу
Соғыстан кейінгі кезеңде КСРО-да саяси жүйе ұзақ уақыт қатаң бақылауға сүйенді. Кейінгі жылдары жариялылық пен демократияға белгілі бір деңгейде жол ашылып, қоғамдағы қайшылықтар анық көріне бастады.
Ә) Желтоқсан оқиғасы (1986)
Ұлт республикаларын басқаруда әкімшілдік-әміршілдік жүйе үстем болды: республикалар көптеген маңызды мәселені Мәскеусіз шеше алмады, жергілікті ерекшелік жиі ескерілмеді. Бұған 1986 жылғы 16–18 желтоқсанда Алматыда болған оқиғалар айқын дәлел.
1986 жылғы 16 желтоқсанда Қазақстан КП Орталық Комитетінің Бірінші хатшылығына сырттан келген Г. В. Колбиннің тағайындалуы жастардың наразылығын күшейтті. Бейбіт шеруге шыққан жастар республиканы басқаруға жергілікті халықтың, не болмаса осы өлкеде өмір сүріп жатқан азаматтардың арасынан лайықты тұлға сайлануын талап етті.
Бейбіт сипаттағы шеру күшпен таратылып, көптеген жас жазықсыз жапа шекті: оқудан шығарылды, қудаланды, ал кейбірі қыршынынан қиылды.
Ән
«Қара бауыр қасқалдақ».
Түйін
Қазақ тарихы — бірлік пен елдікке, ар-намыс пен еркіндікке ұмтылған күрес жолы. Тәуелсіздік ұғымы тек саяси мәртебе емес, ол — адамгершілік, парасат, татулық және бейбіт тіршілікті қадірлеу мәдениеті. Осы құндылықтарды ұғыну — бүгінгі ұрпақтың тарихи жауапкершілігі.