Қазақтың хандары
Сабақ тақырыбы
5-сыныпқа арналған «Қазақстан тарихынан әңгімелер» пәні. Тақырып: Қазақ хандарының тарихы.
Сабақтың мақсаттары
Білімділік
Хан билеген мемлекеттік басқару жүйесінің ерекшеліктерін, ханның негізгі қызметтерін және Қазақ хандығының қоғамдық-саяси құрылымын түсіндіру. Кенесарыға дейінгі қазақ хандарының тарихи рөліне баға беру.
Дамытушылық
Қазіргі Қазақстан Республикасы мен Қазақ хандығының мемлекеттік басқару жүйесін салыстырып, айырмашылықтары мен ұқсастықтарын анықтай білуге үйрету.
Тәрбиелік
Қазақ хандарының ұлт мемлекеттігін қалыптастыру және нығайту жолындағы еңбегін үлгі етіп, елді қорғау, жерді сақтау идеяларын оқушы бойына сіңіру.
Сабақ түрі
Жаңа сабақты меңгеру
Әдістер
- Топтастыру
- Картамен жұмыс
- INSERT әдісі
- Ойындар
- Тарихи диктант
Көрнекілік
Карта
Сабақтың барысы
I. Ұйымдастыру кезеңі
Оқушыларды сабаққа даярлау, мақсат-міндеттерді хабарлау.
II. Үй тапсырмасын тексеру
- §27. Қазақ халқының қалыптасуы
- §28. Қазақ хандығының құрылуы
| Тапсырма | Жауап/дерек |
|---|---|
| «Қазақ» атауының мағынасы | Талқылау және дереккөздермен толықтыру |
| Қазақ хандығының құрылған уақыты | 1466 жыл |
| Қазақ хандығын құрушылар | Керей мен Жәнібек |
| Қай хан тұсында хандық дамыды? | 16–17 ғасырларда нығайды; Қасым хан тұсында бірлік үдерісі жеделдеді |
III. Жаңа сабақ
Жоспар
- 1Хан — ел билеушісі
- 2Қазақ хандығының қоғамдық құрылысы
- 3Аты аңызға айналған қазақ хандары: Алаша хан, Уыз хан, Жошы хан
- 4Қазақ хандары (1466–1847): негізгі кезеңдер мен тұлғалар
Негізгі ұғымдар
Республика — мемлекет басшысы белгілі бір мерзімге сайланатын, халықтық басқару түрі.
Монархия — билік әкеден балаға мұра болып берілетін, мемлекетті бір әулет басқаратын жүйе.
XIX ғасырға дейін қазақ қоғамында монархиялық сипаттағы билік сақталып, елді Шыңғыс ханнан тарайтын төре әулеті басқарды.
Хан — ел билеушісі
Хан — орта ғасырлардағы Қазақ мемлекетінің билеушісі, хандықтың басшысы. Бұл билік көбіне атадан балаға мұра ретінде беріліп отырған.
Ханның өкілеттіліктері
- Саяси және экономикалық маңызы бар мәселелерді шешу
- Өз атынан жарлық, бұйрық шығару
- Ел бірлігі мен сыртқы қауіпсіздікке жауап беру
Мұрагерлік
Ханның мұрагері сұлтан деп аталған. Тарихи дәстүр бойынша билік төре әулеті ішінде жалғасып отырған.
Аңызға айналған хандар: шежіре мен тарихи жады
Қазақ тарихында аңыздық тұлғалар халықтың шығу тегі, елдік идеясы және мемлекеттілік туралы түсініктермен тығыз байланысты. Төмендегі деректер — шежірелерде кездесетін мәліметтерді және мектеп курсына тән қысқаша мазмұнды береді.
Алаша хан
Аңыз-шежірелерде қазақ хандары әулетінің арғы атасы ретінде айтылады. Кейбір нұсқаларда оның дәуірі б.з.б. 4–3 мыңжылдықтармен байланыстырылып көрсетіледі. Шежіре бойынша қазақ халқының үш жүзге бөліну тарихы да осы кезеңнен бастау алады.
Уыз хан
Уыз хан туралы мәліметтер аңыздық сипатта беріледі және түркі халықтарының тарихи жадындағы ежелгі билеуші бейнесімен сабақтас. Оқушылар үшін негізгі міндет — аңыз бен тарихи деректі ажырата отырып, шежіренің қоғамдағы рөлін түсіну.
Жошы хан
Жошы — Шыңғыс ханның үлкен ұлы (анасы — Бөрте). Шыңғыс хан өз иеліктерін ұлыстарға бөлгенде, Жошыға Ертістен Еділге дейінгі аумақ тиеді. 1227 жылы қайтыс болған. Қабірі Жезқазған өңірінде орналасқан.
Қазақ хандығы: негізгі кезеңдер мен тұлғалар (1466–1847)
Қазақ хандарының тарихы 1466–1847 жылдарды қамтиды. Қазақ хандығы 1466 жылы құрылып, оның негізін қалаған алғашқы хандар — Керей мен Жәнібек.
16–17 ғасырлар: нығаю және аумақтың ұлғаюы
16–17 ғасырларда Қазақ хандығы күшейіп, шекарасы едәуір кеңейді. Елді біріктіру үдерісін жеделдетіп, көзге түскен хандардың бірі — Жәнібек ханның ұлы Қасым хан.
Тарихи ой түйін
Қазақ хандары институты — мемлекетті басқарудың қалыптасқан дәстүрі. Бұл дәстүр ел бірлігі, жер тұтастығы және саяси тұрақтылық идеяларымен астасып жатыр. Сабақ барысында осы ұғымдарды қазіргі мемлекеттік басқару жүйесімен салыстыру оқушылардың тарихи ойлауын дамытады.
Қысқаша қорытынды
Дүние жүзінде 200-ден аса мемлекет бар, олардың басқару формалары әртүрлі. Қазақ қоғамында XIX ғасырға дейін төре әулеті билік жүргізген хандық жүйе сақталды. Қазақ хандарының қызметін зерделеу — мемлекеттілік эволюциясын, билік институттарының жауапкершілігін және елдік мұраттардың сабақтастығын түсінудің маңызды бөлігі.