Отбасындағы тәрбиенің кереметі - баланы жас кезінен еңбекке баулу

Бала тәрбиесінің бастауы — отбасы

Әрбір ата-ана өз перзентінің әдепті, саналы, иманды да ибалы, Отанының сүйікті әрі кішіпейіл азаматы болып қалыптасуын қалайды. Ол үшін ата-ана өз отбасында бала тәрбиесінің нәзік қырларын, оның заңдылықтарын түсініп, күнделікті өмірде жүйелі қолдана білуі қажет.

Сыйластық, түсіністік және жоғары жауапкершілік сезімі орныққан отбасы — бақытты отбасы. Бақытты отбасында ғана ата-ана қарым-қатынасы мазмұнды болып, берілген тәрбие сенімді нәтижеге жетелейді. Бала тәрбиесінің алғашқы алтын қазығы — туған ұясы: өз отының басындағы тәрбие, отбасы тілі мен мінез-құлық мәдениеті.

Ана — үйдің берекесі, бала — үйдің мерекесі

Қай халық болмасын үмітін алдымен ұрпағымен байланыстырады. «Ана — үйдің берекесі, бала — үйдің мерекесі» деген қағида отбасындағы жылу мен жауапкершіліктің мәнін ашады. Бабаларымыз ұрпағын «адам» деген атқа лайық етіп өсіруді мақсат етіп, салт-санасы мен әдет-ғұрпындағы үлгі-өнегені тәрбиенің өзегіне айналдырған.

Әке мен ананың орны — бөлек

Отбасы тәрбиесінде әкенің де, ананың да орны айрықша. Әке мен ана — баланың алғашқы ұстазы. Бала ана мейіріміне қанып, әке өсиетін тыңдап өссе ғана, оның тәрбиесі қоғам алдында айқын көрінеді.

Ана — бала тәрбиесіндегі ерекше тұлға. Абай қазақ әйелінің, ананың отбасындағы орнын ерекше жырлаған. «Адам бойындағы қасиеттер ананың ақ сүтімен дариды» деген даналық ой тәрбиенің жауапкершілігін де еске салады: қасиет берілумен бірге, міндетті түрде тәрбиеленуі керек. Тәрбиенің негізі ананың әлдиінен басталады; ана тәрбиесі ұлылықтың дәнін себеді. Тәрбиелі анадан тәрбиелі бала өседі.

Әкенің рөлі және отбасындағы тәрбие мектебі

Соңғы жылдары отбасында да, қоғамда да ер адамдардың, әкелердің рөлі төмендеп кеткендей әсер байқалады. Алайда бала бағыт-бағдар беретін тәрбие мектебінен нәр алады. Өз отбасында бала ата-анасының қамқорлығы мен сүйіспеншілігін көріп қана қоймай, адамгершілік пен әдеп-инабатты, үлгі-өнегені меңгеріп, оны іс жүзінде қолдануға дағдылануы тиіс.

Ынта мен ықылас, қайрат пен жігер — баланың бойына отбасында сіңетін қасиеттер. Қазақ даналығы баланың қабілетін ерте танудың маңызын ескертеді: білім мен өнерді «басынан» беріп, баланың ерекшелігіне қарай бағыт көрсету — ата-ананың жауапты міндеті.

Еңбекке баулу — берекелі өмірдің негізі

Отбасындағы тәрбиенің үлкен бір кереметі — баланы жастайынан еңбекке баулу. Еңбек — адам болып қалыптасудың негізі. Еңбектене білмеген немесе еңбекті жек көрген адамның отбасы да берекелі бола бермейді. Ежелгі Рим философы Гораций: «Өмір еңбексіз ештеңе бермейді» деген.

Сондықтан отбасында да, қоғамдық ортада да балаларды еңбек ете білуге, бос отыра алмайтындай дағдыға тәрбиелеу — басты нысана. Сонда ғана отбасы мүшелері арасындағы қарым-қатынаста әдеп пен инабат, адалдық пен ақпейілділік үстем бола алады.

Қазіргі сын-қатерлер және жауапкершілік

Бүгінде ата-анасы қасында болса да, қадір-қасиетін бағаламай, ұлдарының маскүнемдік пен нашақорлыққа бой алдыруы, қыздардың темекіге әуестенуі немесе жеңіл жүріске түсуі — отбасындағы тәрбиенің әлсіреуін көрсететін алаңдатарлық белгі. Мұндай жағдайда ең әуелі отбасы ішіндегі үлгі, бақылау, мейірім мен талаптың тепе-теңдігі қайта қаралуы тиіс.

Отбасы — «алтын ұя»

Шариғатта да отбасы — «алтын ұя» ретінде жоғары бағаланып, бала тәрбиесіне бірінші дәрежелі мән берілген. Отбасын өмір айдынында жүзіп бара жатқан қайыққа теңесек, оның қос ескегі — әке мен ана. Екеуінің бірі әлсіресе, бағыт та бұзылады.

Кавказ халықтарында: «Қылышқа — қынап, отқа — шырақ, ержігітке — өз үйі» деген нақыл бар. Бұл сөздер үйдің адам үшін қорған, тірек, тыныштық мекені екенін айқындайды.

«Бала жас қой…» деу — үлкен қателік

Бала — біздің болашағымыз, ата-ананың игі істерін жалғастырушы. Бала тәрбиесі ата-ана үшін күрделі де, аса жауапты міндет. «Жас шыбық иілгіш» болғандықтан, жас адам жақсыға да, жаманға да бірдей бейім. Үйдегі әрбір әрекет баланың көз алдында өтеді, сондықтан ата-ананың әдеттері мен сөз саптауының ықпалы өте күшті.

«Бала жас, әлі ештеңе білмейді, өсе келе түсінеді» деп қарау — қателік. Тәрбие әр сағат, әр күн сайын үздіксіз жүретін процесс. Ата-ана баласын Отанға пайдалы, өзіне мейірімді, еңбекқор, адамгершілігі мол азамат етіп тәрбиелеуге міндетті. Егер тәрбие жолында өрескел қателік жіберілсе, оның өкініші кейін ауыр болады.