Мұғалім қойған мақсатына қол жеткізуі

Құзыретті сабақ дегеніміз не?

Құзыретті сабақ — білімді жай ғана меңгертумен шектелмей, оны нақты өмірлік жағдайларда қолдануға бағыттайтын, оқушының әрекет арқылы дамуын қамтамасыз ететін оқу үдерісі. Қазіргі орта білім берудегі реформалар мектептегі білім сапасы мен оқу үдерісінің тиімділігін арттыруды талап етеді. Бұл қажеттілік қоғамның жылдам өзгеруімен, оқушылардың білім алудағы мүмкіндіктерінің әркелкілігімен және инновациялық технологиялардың кеңінен енгізілуімен байланысты.

Мәселені жүзеге асыру үшін тек жас мамандарды дайындау жеткіліксіз: тәжірибелі мұғалімдердің де жүйелі кәсіби дамуы қажет. Алайда құзыретті оқытуға көшуде «құзыреттілік» пен «құзырет» ұғымдарының теориялық тұрғыда нақты айқындалмауы әлі де күрделі мәселе болып отыр.

Негізгі ұғымдарды нақтылау

Құзыреттілік: Тұлғаның бойындағы қасиеттер мен тәжірибенің жиынтығы; дағды, ептілік, шеберлік арқылы нақты міндеттерді орындай алу қабілеті. Бұл ұғым оқыту үдерісінің нәтижесін сипаттауда қолданылады.
Құзырет: «Қалай екенін білемін» деңгейінен «қалай қолданамын» деңгейіне өтуді білдіреді. Яғни білімді нақты әрекетке айналдыруға бағытталған талаптар мен мүмкіндіктер ауқымы.

Зерттеулерде құзыреттілік жүйесінде көптеген қасиет түрлері аталады. Дегенмен білім сапасы мен нәтижеге бағытталған оқу үдерісінде құзырлардың ықшамдалған, мазмұнды жиынтығын бөліп көрсету маңызды. Құзыретті оқыту барысында білім алу — білім, білік және дағдының біртұтас, әрекетке бағытталған маңызды кешені.

Оқушыға қажет негізгі құзырлар

Ақпараттық құзыр

Оқушы теледидар, телефон, компьютер, принтер, модем сияқты құралдар мен ақпараттық технологиялардың (аудио/бейнежазба, электрондық пошта, бұқаралық ақпарат құралдары, ғаламтор) көмегімен қажетті ақпаратты іздеп, зерттеп, таңдауды; оны ұйымдастырып, өңдеп, жеткізуді меңгереді.

Бұл құзыр оқушының қоршаған орта туралы білімін кеңейтуге және оқу материалын тереңдетуге бағытталады.

Тіл табысу (коммуникативтік) құзыр

Тілді меңгеріп қана қоймай, оны күнделікті өмірде, түрлі әлеуметтік жағдайларда тиімді қолдана алу. Оқушы өзін таныстыра білуі, хат жазуы, анкета толтыруы, өтініш пен арыз жазуы, сұрақ қоя білуі және пікірталас ұйымдастыруы тиіс.

Бұл құзыр топта және ұжымда әртүрлі әлеуметтік рөл атқаруға да көмектеседі.

Оқу-танымдық құзыр

Оқушының логикалық, әдіснамалық және жалпы оқу әрекеттерін қамтиды: шынайы объектілерді зерттеу, мақсат қою, жоспарлау, талдау, өзін-өзі бағалау, оқу стратегияларын таңдау.

Нәтижесінде оқушы шығармашылық (креативті) біліктілігін дамытып, білімді шынайы өмірмен байланыстыра алады.

Түсініп бағалау құзыры

Дүниетаным аясында шешім қабылдау, өз іс-әрекетінің бағытын анықтау, мақсат пен міндеттерді қою қабілеті. Бұл құзыр оқу әрекетінде де, өмірлік таңдауларда да өзін-өзі анықтаудың негізгі механизмі болып табылады.

Жалпы мәдени құзыр

Адам және қоғам өмірінің мәдени негіздерін, рухани-адамгершілік құндылықтарды, салт-дәстүр мен әлеуметтік нормаларды түсіну. Отбасы, қоғам, ғылым және діннің рөлін, ұлттық мәдени ерекшеліктерді тану арқылы оқушының мәдени демалысты ұйымдастыруы мен өмірге көзқарасы қалыптасады.

Жеке тұлғалығын жетілдіру құзыры

Рухани және зияткерлік даму, эмоциялық өзін-өзі бақылау және қолдау, үздіксіз өзін жетілдіру. Оқушы өз қызығушылығы мен мүмкіндіктерін дамытып, психологиялық сауаттылықты қалыптастырады.

Мұны өмір қауіпсіздігіне қатысты дағдылар мен әрекеттердің кешені ретінде де қарастыруға болады.

Қоғамдық-еңбек құзыры

Азаматтық міндеттерді білу (бақылаушы, сайлаушы, өкіл рөлдері), әлеуметтік-еңбек қатынастарын түсіну (тұтынушы, сатып алушы, клиент, өндіруші), отбасылық борыштарды ұғыну, экономика және құқықтық сауаттылықты, кәсіби бағдарды дамыту.

Тұлғаны бәсекеге қабілетті етіп тәрбиелеу оқу-тәрбие үдерісінің бастапқы мақсаттарының бірі болса, бұл мақсатқа жету құзыретті сабақтың сапасына тікелей байланысты.

Қазіргі сабақта мұғалім мен оқушының рөлі қалай өзгереді?

Мұғалімнің құзыретті сабақтағы айқындамасы

Бүгінгі басты міндеттердің бірі — тәрбиеленушілердің адами-тұлғалық қасиеттерін айқындап, оларды дамыта алатын мұғалімдердің кәсіби деңгейін көтеру. Бұл ең алдымен мұғалімнің психологиялық-педагогикалық құзыреттілігін арттырумен байланысты.

Мұғалімнің кәсіби айқындамасы 3 блоктан тұрады:

Психологиялық-педагогикалық білімділік — жалпы кәсіби білім базасы.
Психологиялық-педагогикалық біліктілік — сабақ үдерісінде білімді жеткізе алу, қарым-қатынасты дұрыс ұйымдастыру.
Жеке тұлғалық кәсіби қасиеттер — мінез-құлық, педагогикалық мәдениет, ықпал ету тәсілі; кәсіби қызметтің ажырамас бөлігі.

Мұғалімнің кәсіби құзыреттілігін дамытудың негізгі жолдары

Әдістемелік орта

Әдістемелік бірлестіктер мен шығармашылық топтардың жұмысына қатысу.

Зерттеу және эксперимент

Зерттеу жүргізу, эксперименттік жұмыстарды жоспарлау және іске асыру.

Инновация

Жаңа педагогикалық технологияларды меңгеру және енгізу.

Педагогикалық қолдау

Қолдау түрлерін үйрену, оқушыға бағытталған тәсілдерді нығайту.

Кәсіби қоғамдастық

Сайыстар, мастер-класстар, форумдар, фестивальдарға белсенді қатысу.

Тәжірибені жинақтау және ИКТ

Педагогикалық тәжірибені жүйелеу және ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолдану.

Мұғалімнің кәсіби құзыры оның тәжірибесімен ғана емес, жас ерекшеліктеріне сай тұлғалық дамуды түсіне отырып, белсенді әрі үздіксіз үйренуі арқылы қалыптасады. Жоғары және төмен құзырлы мұғалімнің айырмашылығы — педагогикалық-психологиялық компоненттерді кәсіби шеберлікпен қолдана алуында.

Мұғалім оқушылардың психологиялық ерекшеліктерін ескеріп, қарапайымнан күрделіге дұрыс өте алса; материалды әр деңгейге лайықтап түсіндірсе; ешкімді назардан тыс қалдырмай тиімді әрекеттерді ұйымдастырса — мұндай сабақ өнімді сабақ деп бағаланады.

Мұғалімнің оқушымен тіл табысу біліктілігі нені қамтиды?

Әлеуметтік-психологиялық механизмдерді кәсіби қатынас ретінде тиімді қолдану: мақсатқа жету үшін оқушымен дұрыс байланыс орната алу.
Оқушының дамуына әсер ететін факторларға сүйене отырып, педагогикалық мәселелер бойынша дербес шешім қабылдай алу.

Ескерту: мұғалімнің білімінің тереңдігі әрдайым коммуникация сапасымен тең бола бермейді. Жоғары кәсібилік табиғи тұлғалық қабілеттермен және оларды мақсатты түрде дамытумен де тығыз байланысты.

Құзыретті сабақты талдау схемасы

Жаңа талаптарға сай мұғалім сабақты жүйелі түрде талдап, нақты критерийлер бойынша қорытынды жасауы тиіс. Төмендегі тармақтар сабақ сапасын бағалауға көмектеседі:

Мазмұн және жоспар

Сабақтың тараудағы және тақырыптағы орны, алдыңғы тақырыппен байланысы.
Сыныпқа шынайы мінездеме беру; жоспарлауда оқушылар мүмкіндіктерінің ескерілуі.
Жалпы және арнайы біліктілікті ескере отырып, диагностика жүргізу.

Мақсат, міндет, нәтижелер

Білімділік, тәрбиелік, дамытушылық міндеттердің нақтылығы.
Сынып пен топ ерекшеліктерінің ескерілуі; қандай мәселе басты болғаны.
Мақсатқа жету деңгейі: орындалмаса, себебі және түзету жоспары.

Сабақ құрылымы және уақыт

Сабақ кезеңдерінің логикалық байланысы және жаңашылдығы.
Сұрақ-жауап, жаңа материал, пысықтау, үй жұмысын талдауда уақытты тиімді пайдалану.
Уақыт үнемділігін ұйымдастыру тәсілдері.

Әдістер, бақылау және орта

Негізгі материалды енгізудегі әдіс-тәсілдер мен сабақ түрлерінің орынды қолданылуы.
Бақылау жұмыстарының ұйымдастырылуы және нақты әдістер арқылы жүргізілуі.
Кабинет мүмкіндіктерін пайдалану: техникалық және көрнекі құралдардың мақсаттылығы.
Оқушылардың белсенді жұмысын сүйемелдеу және психологиялық атмосфера.

Сабақта күтпеген жағдайларды алдын ала ойластыру, қажет болса балама әдістемелік нұсқаларды қарастыру да маңызды.

Құзыретті шет тілі сабағын сәтті ұйымдастыру

Сабақ мазмұнына қойылатын талаптар

Сабақтың ғылымилығы.
Дамытушылық және тәрбиелік маңыздылығы.
Білімді өмірде қолдану: теорияны практикамен және өмірмен байланыстыру.
Топтық және жеке жұмыстардың мазмұн сапасы.
Танымдық белсенділік пен қызығушылықты ұйымдастыру.
Өзіндік жұмыстар арқылы жаңа білім мен біліктілікті практикада қолдану.
Сынып жұмысы мен әр оқушының жұмысын жан-жақты бақылау.

Әдіс-тәсілдерге қойылатын талаптар

Әдіс-тәсілдер сабақтың эмоциялық тартымдылығын арттырып, қызығушылық пен білімге құштарлықты оятуы.
Сабақтың темпі мен ритмі оңтайлы болып, мұғалім мен оқушы әрекеті үйлесімді ұйымдастырылуы.
Толық түсіністік пен педагогикалық такттың сақталуы.
Шығармашылыққа қолайлы, жеңіл психологиялық атмосфера қалыптастыру.
Оқушы жұмысының түрлерін әртараптандыру, түрлі әдіс-тәсілді алмастырып қолдану.
Сабақ үдерісін мұғалімнің жүйелі бақылап отыруы.

Мотивацияны күшейтетін тірек құзырлар

Ақпараттық-технологиялық құзыр: қажетті ақпаратты жылдам табу, өңдеу және инновациялық технологияларды кең қолдану.
Жеке тұлғалығын жетілдіру құзыры: өзіндік бақылау, рефлексия, тұрақты даму дағдылары.
Ақпараттық құзырды нығайту: компьютерлік сауаттылықты арттыру және жаңа технологияларды құзырлы пайдалану.

Сабақты тартымды әрі қызықты ұйымдастыру үшін оны мазмұнды, әрекетке негізделген, әртүрлі форматта өткізу қажет. Бұл өзекті мәселелерді оқытудың қызықты құралдары арқылы шешуді, сондай-ақ әдістемелік әдебиеттерден алынған сапалы дидактикалық материалдарды орынды қолдануды талап етеді.

Дидактикалық материалдар — уақытты тиімді пайдалануға және оқушылардың танымдық белсенділігін арттыруға ықпал ететін маңызды құрал. Олар сабақтағы жұмысты жүйелеп, оқушының оқу әрекетін жандандырады.